सर्ग 26: रम्भा और नलकूबर का शाप

स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् ।
अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत्

sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān |
astaṃ prāpte dinakare nivāsaṃ samarocayat

उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि ।
प्रसुप्तं सुमहत्सैन्यं नानाप्रहरणायुधम्

udite vimale candre tulyaparvatavarcasi |
prasuptaṃ sumahatsainyaṃ nānāpraharaṇāyudham

रावणस्तु महावीर्यो निषण्णः शैलमूर्धनि ।
स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादपशोभितान्

rāvaṇastu mahāvīryo niṣaṇṇaḥ śailamūrdhani |
sa dadarśa guṇāṃstatra candrapādapaśobhitān

कर्णिकारवनैर्दीप्तैः कदम्बगहनैस्तथा ।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि

karṇikāravanairdīptaiḥ kadambagahanaistathā |
padminībhiśca phullābhirmandākinyā jalairapi

चम्पकाशोकपुन्नागमन्दारतरुभिस्तथा ।
चूतपाटललोध्रैश्च प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः ।
तगरैर्नारिकैलैश्च प्रियालपनसैस्तथा

campakāśokapunnāgamandāratarubhistathā |
cūtapāṭalalodhraiśca priyaṅgvarjunaketakaiḥ |
tagarairnārikailaiśca priyālapanasaistathā

आरग्वधैस्तमालैश्च प्रियालवकुलैरपि ।
एतैरन्यैश्च तरुभिरुद्भासितवनान्तरे ।
किन्नरा मदनेनार्ता रक्ता मधुरकण्ठिनः

āragvadhaistamālaiśca priyālavakulairapi |
etairanyaiśca tarubhirudbhāsitavanāntare |
kinnarā madanenārtā raktā madhurakaṇṭhinaḥ

समं सम्प्रजगुर्यत्र मनस्तुष्टिविवर्धनम् भिरुद्भासितवनान्तरे ।

samaṃ samprajaguryatra manastuṣṭivivardhanam bhirudbhāsitavanāntare |

विद्याधरा मदक्षीबा मदरक्तान्तलोचनाः ।
योषिद्भिः सह सङ्क्रान्ताश्चिक्रीडुर्जहृषुश्च वै

vidyādharā madakṣībā madaraktāntalocanāḥ |
yoṣidbhiḥ saha saṅkrāntāścikrīḍurjahṛṣuśca vai

घण्टानामिव सन्नादः शुश्रुवे मधुरस्वरः ।
अप्सरोगणसङ्घानां गायतां धनदालये

ghaṇṭānāmiva sannādaḥ śuśruve madhurasvaraḥ |
apsarogaṇasaṅghānāṃ gāyatāṃ dhanadālaye

पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः ।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः

puṣpavarṣāṇi muñcanto nagāḥ pavanatāḍitāḥ |
śailaṃ taṃ vāsayantīva madhumādhavagandhinaḥ

मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम् ।
प्रववौ वर्धयन्कामं रावणस्य सुखो ऽनिलः

madhupuṣparajaḥpṛktaṃ gandhamādāya puṣkalam |
pravavau vardhayankāmaṃ rāvaṇasya sukho 'nilaḥ

गेयात्पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद्वायोर्गिरेर्गुणात् ।
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च

geyātpuṣpasamṛddhyā ca śaityādvāyorgirerguṇāt |
pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca

रावणस्तु महावीर्यः कामस्य वशमागतः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य शशिनं समवैक्षत

rāvaṇastu mahāvīryaḥ kāmasya vaśamāgataḥ |
viniḥśvasya viniḥśvasya śaśinaṃ samavaikṣata

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्याभरणभूषिता ।
सर्वाप्सरोवरा रम्भा दिव्यपुष्पविभूषिता

etasminnantare tatra divyābharaṇabhūṣitā |
sarvāpsarovarā rambhā divyapuṣpavibhūṣitā

दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गी मन्दारकृतमूर्धजा ।
दिव्योत्सवकृतारम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना

divyacandanaliptāṅgī mandārakṛtamūrdhajā |
divyotsavakṛtārambhā pūrṇacandranibhānanā

चक्षुर्मनोहरं पीनं मेखलादामभूषितम् ।
समुद्वहन्ती जघनं रतिप्राभृतमुत्तमम्

cakṣurmanoharaṃ pīnaṃ mekhalādāmabhūṣitam |
samudvahantī jaghanaṃ ratiprābhṛtamuttamam

कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोद्भवैः

kṛtairviśeṣakairārdraiḥ ṣaḍartukusumodbhavaiḥ

बभावन्यतमेव श्रीकान्तिद्युतिमतिह्रियाम् ।
नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवकुण्ठिता

babhāvanyatameva śrīkāntidyutimatihriyām |
nīlaṃ satoyameghābhaṃ vastraṃ samavakuṇṭhitā

यस्या वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे ।
ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ ।
सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपवीक्षिता

yasyā vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe |
ūrū karikarākārau karau pallavakomalau |
sainyamadhyena gacchantī rāvaṇenopavīkṣitā

तां समुत्थाय गच्छन्तीं कामबाणवशं गतः ।
करे गृहीत्वा लज्जन्तीं स्मयमानो ऽभ्यभाषत

tāṃ samutthāya gacchantīṃ kāmabāṇavaśaṃ gataḥ |
kare gṛhītvā lajjantīṃ smayamāno 'bhyabhāṣata

क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् ।
कस्याभ्युदयकालो ऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते

kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam |
kasyābhyudayakālo 'yaṃ yastvāṃ samupabhokṣyate

त्वदाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः ।
सुधामृतरसस्येव को ऽद्य तृप्तिं गमिष्यति

tvadānanarasasyādya padmotpalasugandhinaḥ |
sudhāmṛtarasasyeva ko 'dya tṛptiṃ gamiṣyati

स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ ।
कस्योरस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ

svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau |
kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyataste kucāvimau

सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु ।
अध्यारोहति कस्ते ऽद्य जघनं स्वर्गरूपिणम्

suvarṇacakrapratimaṃ svarṇadāmacitaṃ pṛthu |
adhyārohati kaste 'dya jaghanaṃ svargarūpiṇam

मद्विशिष्टः पुमान्को ऽद्य शक्रो विष्णुरथाश्विनौ ।
मामतीत्य हि यं च त्वं यासि भीरु न शोभनम्

madviśiṣṭaḥ pumānko 'dya śakro viṣṇurathāśvinau |
māmatītya hi yaṃ ca tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam

विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम्

viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalamidaṃ śubham

त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव मदन्यो नैव विद्यते

trailokye yaḥ prabhuścaiva madanyo naiva vidyate

तदेवं प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः ।
भर्तुर्भर्ता विधाता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम्

tadevaṃ prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ |
bharturbhartā vidhātā ca trailokyasya bhajasva mām

एवमुक्ता ऽब्रवीद्रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः ।
प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः

evamuktā 'bravīdrambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ |
prasīda nārhase vaktumīdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ

अन्येभ्यो हि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि ।
तद्धर्मतः स्नुषा ते ऽहं तत्त्वमेव ब्रवीमि ते

anyebhyo hi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi |
taddharmataḥ snuṣā te 'haṃ tattvameva bravīmi te

अथाब्रवीद्दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् ।
रोमहर्षमनुप्राप्तां दृष्टमात्रेण तां तदा

athābravīddaśagrīvaścaraṇādhomukhīṃ sthitām |
romaharṣamanuprāptāṃ dṛṣṭamātreṇa tāṃ tadā

सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं हि स्नुषा भवेः ।
बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम्

sutasya yadi me bhāryā tatastvaṃ hi snuṣā bhaveḥ |
bāḍhamityeva sā rambhā prāha rāvaṇamuttaram

धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुङ्गव ।
पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते ।
विख्यातस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्ययम्

dharmataste sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṅgava |
putraḥ priyataraḥ prāṇairbhrāturvaiśravaṇasya te |
vikhyātastriṣu lokeṣu nalakūbara ityayam

धर्मतो यो भवेद्विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् ।
क्रोधाद्यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः

dharmato yo bhavedvipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet |
krodhādyaśca bhavedagniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ

तस्यास्मि कृतसङ्केता लोकपालसुतस्य वै ।
तमुद्दिश्य तु मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम्

tasyāsmi kṛtasaṅketā lokapālasutasya vai |
tamuddiśya tu me sarvaṃ vibhūṣaṇamidaṃ kṛtam

तथा तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति

tathā tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati

तेन सत्येन मां राजन्मोक्तुमर्हस्यरिन्दम

tena satyena māṃ rājanmoktumarhasyarindama

स हि तिष्ठति धर्मात्मा मां प्रतीक्ष्य समुत्सुकः ।
तत्र विघ्नं सुतस्येह कर्तुं नार्हसि मुञ्च माम्

sa hi tiṣṭhati dharmātmā māṃ pratīkṣya samutsukaḥ |
tatra vighnaṃ sutasyeha kartuṃ nārhasi muñca mām

सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसुपुङ्गव ।
माननीयो मम त्वं हि पालनीया तथा ऽस्मि ते

sadbhirācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasupuṅgava |
mānanīyo mama tvaṃ hi pālanīyā tathā 'smi te

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रत्युवाच विनीतवत् ।
स्नुषा ऽस्मि यदवोचस्त्वमेकपत्नीष्वयं क्रमः ।
देवलोकस्थितिरियं सुराणां शाश्वती मता

evamukto daśagrīvaḥ pratyuvāca vinītavat |
snuṣā 'smi yadavocastvamekapatnīṣvayaṃ kramaḥ |
devalokasthitiriyaṃ surāṇāṃ śāśvatī matā

पतिरप्सरसां नास्ति न चैकस्त्रीपरिग्रहः स्मि यदवोचस्त्वमेकपत्नीष्वयं क्रमः ।

patirapsarasāṃ nāsti na caikastrīparigrahaḥ smi yadavocastvamekapatnīṣvayaṃ kramaḥ |

एवमुक्त्वा स तां रक्षो निवेश्य च शिलातले ।
कामभोगाभिसंसक्तो मैथुनायोपचक्रमे

evamuktvā sa tāṃ rakṣo niveśya ca śilātale |
kāmabhogābhisaṃsakto maithunāyopacakrame

सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा ।
गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता

sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā |
gajendrākrīḍamathitā nadīvākulatāṃ gatā

लुलिताकुलकेशान्ता करवेपितपल्लवा ।
पवनेनावधूतेव लता कुसुमशालिनी

lulitākulakeśāntā karavepitapallavā |
pavanenāvadhūteva latā kusumaśālinī

सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः ।
नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह

sā vepamānā lajjantī bhītā karakṛtāñjaliḥ |
nalakūbaramāsādya pādayornipapāta ha

तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ।
अब्रवीत्किमिदं भद्रे पादयोः पतिता ऽसि मे

tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ |
abravītkimidaṃ bhadre pādayoḥ patitā 'si me

सा वै निःश्वसमाना तु वेपमाना कृताञ्जलिः ।
तस्मै सर्वं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे

sā vai niḥśvasamānā tu vepamānā kṛtāñjaliḥ |
tasmai sarvaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame

एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् ।
तेन सैन्यसहायेन निशेयं परिणामिता

eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam |
tena sainyasahāyena niśeyaṃ pariṇāmitā

आयन्ती तेन दृष्टा ऽस्मि त्वत्सकाशमरिन्दम ।
गृहीता तेन पृष्टा ऽस्मि कस्य त्वमिति रक्षसा

āyantī tena dṛṣṭā 'smi tvatsakāśamarindama |
gṛhītā tena pṛṣṭā 'smi kasya tvamiti rakṣasā

मया तु सर्वं यत्सत्यं तस्मै सर्वं निवेदितम् ।
काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत्तद्वचो मम

mayā tu sarvaṃ yatsatyaṃ tasmai sarvaṃ niveditam |
kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīttadvaco mama

याच्यमानो मया देव स्नुषा ते ऽहमिति प्रभो ।
तत्सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात्तेनास्मि धर्षिता

yācyamāno mayā deva snuṣā te 'hamiti prabho |
tatsarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāttenāsmi dharṣitā

एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि सुव्रत ।
न हि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य च

evaṃ tvamaparādhaṃ me kṣantumarhasi suvrata |
na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāśca puruṣasya ca

एतछुत्वा तु सङ्क्रुद्धस्तदा वैश्रवणात्मजः ।
धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं सम्प्रविवेश ह

etachutvā tu saṅkruddhastadā vaiśravaṇātmajaḥ |
dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ sampraviveśa ha

तस्य तत्कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः ।
मुहूर्तात्क्रोधताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना

tasya tatkarma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ |
muhūrtātkrodhatāmrākṣastoyaṃ jagrāha pāṇinā

गृहीत्वा सलिलं सर्वमुपस्पृश्य यथाविधि ।
उत्ससर्ज यथा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम्

gṛhītvā salilaṃ sarvamupaspṛśya yathāvidhi |
utsasarja yathā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam

अकामा तेन यस्मात्त्वं बलाद्भद्रे प्रधर्षिता ।
तस्मात्स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति

akāmā tena yasmāttvaṃ balādbhadre pradharṣitā |
tasmātsa yuvatīmanyāṃ nākāmāmupayāsyati

यदा ह्यकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् ।
मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा

yadā hyakāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam |
mūrdhā tu saptadhā tasya śakalībhavitā tadā

तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।
पितामहमुखाश्चैव सर्वे देवाः प्रहर्षिताः

tasminnudāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā |
pitāmahamukhāścaiva sarve devāḥ praharṣitāḥ

ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ।
ऋषयः पितरश्चैव प्रीतिमापुरनुत्तमाम्

jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ |
ṛṣayaḥ pitaraścaiva prītimāpuranuttamām

श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् ।
नारीषु मैथुने भावं नाकामास्वभ्यरोचयत्

śrutvā tu sa daśagrīvastaṃ śāpaṃ romaharṣaṇam |
nārīṣu maithune bhāvaṃ nākāmāsvabhyarocayat

तेन नीताः स्त्रियः प्रीतिमापुः सर्वाः पतिव्रताः ।
नलकूबरनिर्मुक्तं शापं श्रुत्वा मनःप्रियम्

tena nītāḥ striyaḥ prītimāpuḥ sarvāḥ pativratāḥ |
nalakūbaranirmuktaṃ śāpaṃ śrutvā manaḥpriyam