सर्ग 24: बंदी स्त्रियों का शाप, खर दण्डक भेजा जाता है

निवर्तमानः संहृष्टो रावणस्सुदुरात्मवान् ।
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः

nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇassudurātmavān |
jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ

दर्शनीयां हि रक्षः स कन्यां स्त्रीं वापि पश्यति ।
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने तां रुरोध ह

darśanīyāṃ hi rakṣaḥ sa kanyāṃ strīṃ vāpi paśyati |
hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne tāṃ rurodha ha

एवं पन्नगकन्याश्च राक्षसासुरमानुषीः ।
यक्षदानवकन्याश्च विमाने सो ऽध्यरोपयत्

evaṃ pannagakanyāśca rākṣasāsuramānuṣīḥ |
yakṣadānavakanyāśca vimāne so 'dhyaropayat

ताश्च सर्वाः समं दुःखान्मुमुचुर्बाष्पजं जलम् ।
तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसम्भवम्

tāśca sarvāḥ samaṃ duḥkhānmumucurbāṣpajaṃ jalam |
tulyamagnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasambhavam

ताभिः सर्वानवद्याभिर्नदीभिरिव सागरः ।
आपूरितं विमानं तद्भयशोकाशिवाश्रुभिः

tābhiḥ sarvānavadyābhirnadībhiriva sāgaraḥ |
āpūritaṃ vimānaṃ tadbhayaśokāśivāśrubhiḥ

नागगन्धर्वकन्याश्च महर्षितनयाश्च याः ।
दैत्यदानवकन्याश्च विमाने शतशो ऽरुदन्

nāgagandharvakanyāśca maharṣitanayāśca yāḥ |
daityadānavakanyāśca vimāne śataśo 'rudan

दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
पीनस्तन्यस्तथा वज्रवेदिमध्यसमप्रभाः

dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
pīnastanyastathā vajravedimadhyasamaprabhāḥ

रथकूबरसङ्काशैः श्रोणिदेशैर्मनोहराः ।
स्त्रियः सुराङ्गनाप्रख्या निष्टप्तकनकप्रभाः

rathakūbarasaṅkāśaiḥ śroṇideśairmanoharāḥ |
striyaḥ surāṅganāprakhyā niṣṭaptakanakaprabhāḥ

शोकदुःखभयत्रस्ता विह्वलाश्च सुमध्यमाः ।
तासां निश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितम्

śokaduḥkhabhayatrastā vihvalāśca sumadhyamāḥ |
tāsāṃ niśvāsavātena sarvataḥ sampradīpitam

अग्निहोत्रमिवाभाति सन्निरुद्धाग्निपुष्पकम् ।
दशग्रीववशं प्राप्तास्तास्तु शोकाकुलाः स्त्रियः

agnihotramivābhāti sanniruddhāgnipuṣpakam |
daśagrīvavaśaṃ prāptāstāstu śokākulāḥ striyaḥ

दीनवक्रेक्षणाः श्यामा मृग्यः सिंहवशा इव ।
काचिच्चिन्तयती तत्र किं नु मां भक्षयिष्यति

dīnavakrekṣaṇāḥ śyāmā mṛgyaḥ siṃhavaśā iva |
kāciccintayatī tatra kiṃ nu māṃ bhakṣayiṣyati

काचिद्दध्यौ सुदुःखार्ता अपि मां मारयेदयम् ।
इति मातृपितऽन्स्मृत्वा भर्तऽन्भ्रातऽंस्तथैव च ।
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः

kāciddadhyau suduḥkhārtā api māṃ mārayedayam |
iti mātṛpita'nsmṛtvā bharta'nbhrāta'ṃstathaiva ca |
duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ

कथं नु खलु मे पुत्रो भविष्यति मया विना ।
कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ।

kathaṃ nu khalu me putro bhaviṣyati mayā vinā |
kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare |

हा कथं नु करिष्यामि भर्तुस्तस्मादहं विना ।
मृत्यो प्रसादयामि त्वां नय मां दुःखभागिनीम्

hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartustasmādahaṃ vinā |
mṛtyo prasādayāmi tvāṃ naya māṃ duḥkhabhāginīm

किन्नु तद्दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम्

kinnu tadduṣkṛtaṃ karma purā dehāntare kṛtam

एवं स्म दुःखिताः सर्वाः पतिताः शोकसागरे ।
न खल्विदानीं पश्यामो दुःखस्यास्यान्तमात्मनः

evaṃ sma duḥkhitāḥ sarvāḥ patitāḥ śokasāgare |
na khalvidānīṃ paśyāmo duḥkhasyāsyāntamātmanaḥ

अहो धिङ्मानुषं लोकं नास्ति खल्वधमः परः ।
यद्दुर्बला बलवता भर्तारो रावणेन नः

aho dhiṅmānuṣaṃ lokaṃ nāsti khalvadhamaḥ paraḥ |
yaddurbalā balavatā bhartāro rāvaṇena naḥ

सूर्येणोदयता काले नक्षत्राणीव नाशिताः ।
अहो सुबलवद्रक्षो वधोपायेषु युज्यते

sūryeṇodayatā kāle nakṣatrāṇīva nāśitāḥ |
aho subalavadrakṣo vadhopāyeṣu yujyate

अहो दुर्वृत्तमास्थाय नात्मानं वैजुगुप्सते ।
सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमो ऽस्य दुरात्मनः

aho durvṛttamāsthāya nātmānaṃ vaijugupsate |
sarvathā sadṛśastāvadvikramo 'sya durātmanaḥ

इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ।
यस्मादेष परक्यासु रमते राक्षसाधमः

idaṃ tvasadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam |
yasmādeṣa parakyāsu ramate rākṣasādhamaḥ

तस्माद्वै स्त्रीकृतेनैव प्राप्स्यते दुर्मतिर्वधम् ।
सतीभिर्वरनारीभिरेवं वाक्ये ऽभ्युदीरिते

tasmādvai strīkṛtenaiva prāpsyate durmatirvadham |
satībhirvaranārībhirevaṃ vākye 'bhyudīrite

नेदुर्दुन्दुभयः खस्थाः पुष्पवृष्टिः पपात च ।
शप्तः स्त्रीभिः स तु समं हतौजा इव निष्प्रभः

nedurdundubhayaḥ khasthāḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca |
śaptaḥ strībhiḥ sa tu samaṃ hataujā iva niṣprabhaḥ

पतिव्रताभिः साध्वीभिर्बभूव विमना इव ।
एवं विलपितं तासां शृण्वन्राक्षसपुङ्गवः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः

pativratābhiḥ sādhvībhirbabhūva vimanā iva |
evaṃ vilapitaṃ tāsāṃ śṛṇvanrākṣasapuṅgavaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ

एतस्मिन्नन्तरे घोरा राक्षसी कामरूपिणी ।
सहसा पतिता भूमौ भगिनी रावणस्य सा

etasminnantare ghorā rākṣasī kāmarūpiṇī |
sahasā patitā bhūmau bhaginī rāvaṇasya sā

तां स्वसारं समुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् ।
अब्रवीत्किमिदं भद्रे वक्तुकामा ऽसि मे द्रुतम्

tāṃ svasāraṃ samutthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan |
abravītkimidaṃ bhadre vaktukāmā 'si me drutam

सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी वाक्यमब्रवीत् ।
कृता ऽस्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता बलात्

sā bāṣpapariruddhākṣī raktākṣī vākyamabravīt |
kṛtā 'smi vidhavā rājaṃstvayā balavatā balāt

एते राजंस्त्वया वीरा दैत्या विनिहता रणे ।
कालकेया इति ख्याताः सहस्राणि चतुर्दश

ete rājaṃstvayā vīrā daityā vinihatā raṇe |
kālakeyā iti khyātāḥ sahasrāṇi caturdaśa

प्राणेभ्यो ऽपि गरीयान्मे तत्र भर्ता महाबलः

prāṇebhyo 'pi garīyānme tatra bhartā mahābalaḥ

सो ऽपि त्वया हतस्तात रिपुणा भ्रातृगृध्नुना ।
त्वया ऽस्मि निहता राजन्स्वयमेव हि बन्धुना

so 'pi tvayā hatastāta ripuṇā bhrātṛgṛdhnunā |
tvayā 'smi nihatā rājansvayameva hi bandhunā

राजन्वैधव्यशब्दं च भोक्ष्यामि त्वत्कृते ह्यहम् ।
ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि ।
स त्वया निहतो युद्धे स्वयमेव न लज्जसे

rājanvaidhavyaśabdaṃ ca bhokṣyāmi tvatkṛte hyaham |
nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣvapi |
sa tvayā nihato yuddhe svayameva na lajjase

एवमुक्तो दशग्रीवो भगिन्या क्रोशमानया ।
अब्रवीत्सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः

evamukto daśagrīvo bhaginyā krośamānayā |
abravītsāntvayitvā tāṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ

अलं वत्से रुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वशः ।
दानमानप्रसादैस्त्वां तोषयिष्यामि यत्नतः

alaṃ vatse ruditvā te na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ |
dānamānaprasādaistvāṃ toṣayiṣyāmi yatnataḥ

युद्धप्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयाकाङ्क्षी क्षिपञ्छरान् ।
नावगच्छामि युद्धेषु स्वान्परान्वाप्यहं शुभे

yuddhapramatto vyākṣipto jayākāṅkṣī kṣipañcharān |
nāvagacchāmi yuddheṣu svānparānvāpyahaṃ śubhe

जामातरं न जाने स्म प्रहरन्युद्धदुर्मदः ।
तेनासौ निहतः सङ्ख्ये मया भर्ता तव स्वसः

jāmātaraṃ na jāne sma praharanyuddhadurmadaḥ |
tenāsau nihataḥ saṅkhye mayā bhartā tava svasaḥ

अस्मिन्काले तु यत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम् ।
भ्रातुरैश्वर्ययुक्तस्य खरस्य वस पार्श्वतः

asminkāle tu yatprāptaṃ tatkariṣyāmi te hitam |
bhrāturaiśvaryayuktasya kharasya vasa pārśvataḥ

चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति ।
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महाबलः

caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati |
prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahābalaḥ

तत्र मातृष्वसेयस्ते भ्राता ऽयं वै खरः प्रभुः ।
भविष्यति तवादेशं सदा कुर्वन्निशाचरः

tatra mātṛṣvaseyaste bhrātā 'yaṃ vai kharaḥ prabhuḥ |
bhaviṣyati tavādeśaṃ sadā kurvanniśācaraḥ

शीघ्रं गच्छत्वयं वीरो दण्डकान्परिरक्षितुम् ।
दूषणो ऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः

śīghraṃ gacchatvayaṃ vīro daṇḍakānparirakṣitum |
dūṣaṇo 'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ

तत्र ते वचनं शूरः करिष्यति सदा खरः ।
रक्षसां कामरूपाणां प्रभुरेष भविष्यति

tatra te vacanaṃ śūraḥ kariṣyati sadā kharaḥ |
rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ prabhureṣa bhaviṣyati

एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यमस्यादिदेश ह ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां वीर्यशालिनाम्

evamuktvā daśagrīvaḥ sainyamasyādideśa ha |
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ vīryaśālinām

स तैः परिवृतस्सर्वै राक्षसैर्घोरदर्शनैः ।
आगच्छत खरः शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः

sa taiḥ parivṛtassarvai rākṣasairghoradarśanaiḥ |
āgacchata kharaḥ śīghraṃ daṇḍakānakutobhayaḥ

स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम् ।
सा च शूर्पणखा तत्र न्यवसद्दण्डकावने

sa tatra kārayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
sā ca śūrpaṇakhā tatra nyavasaddaṇḍakāvane