सर्ग 23: निवातकवच, कालकेय और वरुण

ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह

tato jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṅgavam |
rāvaṇastu raṇaślāghī svasahāyāndadarśa ha

ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन्

tato rudhirasiktāṅgaṃ prahārairjarjarīkṛtam |
rāvaṇaṃ rākṣasā dṛṣṭvā hyaṣṭavat samupāgaman

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु

jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ |
puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā rāvaṇena tu

ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम्

tato rasātalaṃ gacchan praviṣṭaḥ payasāṃ nidhim |
daityoragagaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम्

sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām |
kṛtvā nāgānvaśe hṛṣṭo yayau maṇimayīṃ purīm

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत्

nivātakavacāstatra daityā labdhavarā vasan |
rākṣasāntānsamāgamya yuddhāya samupāhvayat

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः

te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ |
nānāpraharaṇāstatra prahṛṣṭā yuddhadurmadāḥ

शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा

śūlaistriśūlaiḥ kuliśaiḥ paṭṭiśāsiparaśvadhaiḥ |
anyonyaṃ bibhiduḥ kruddhā rākṣasā dānavāstathā

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा

teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
na cānyatarayostatra vijayo vā kṣayo 'pi vā

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः

tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ |
ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत्

nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat |
vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat

नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः

nahyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |
na bhavantaḥ kṣayaṃ netumapi sāmaradānavaiḥ

राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः

rākṣasasya sakhitvaṃ ca bhavadbhiḥ saha rocate |
avibhaktāśca sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ

ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा

tato 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ |
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā

अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः

arthatastairyathānyāyaṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |
svapurānnirviśeṣaṃ ca priyaṃ prāpto daśānanaḥ

ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम्

tatopadhārya māyānāṃ śatamekaṃ samāptavān |
salilendrapurānveṣī bhramati sma rasātalam

ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान्

tato 'śmanagaraṃ nāma kālakeyairadhiṣṭhitam |
gatvā tu kālakeyāṃśca hatvā tatra balotkaṭān

शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।
जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा

śūrpaṇakhyāśca bhartāramasinā prācchinattadā |
śyālaṃ ca balavantaṃ ca vidyujjihvaṃ balotkaṭam |
jihvayā saṃlihantaṃ ca rākṣasaṃ samare tathā

तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम्

taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam

ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः

tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva bhāsvaram |
varuṇasyālayaṃ divyamapaśyadrākṣasādhipaḥ

क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः

kṣarantīṃ ca payastatra surabhiṃ gāmavasthitām |
yasyāḥ payobhiniṣyandātkṣīrodo nāma sāgaraḥ

ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः

dadarśa rāvaṇastatra govṛṣendravarāraṇim |
yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmirniśākaraḥ

यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम्

yaṃ samāśritya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ |
amṛtaṃ yatra cotpannaṃ svadhā ca svadhabhojinām

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम्

yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ |
pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām

प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।
ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम्

praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ |
tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā |
nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam

ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम्

tato hatvā balādhyakṣānsamare taiśca tāḍitaḥ |
abravīcca tato yodhānrājā śīghraṃ nivedyatām

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः

yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām |
vada vā na bhayaṃ te 'sti nirjito 'smīti sāñjaliḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च

etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ |
putrāḥ pautrāśca niṣkrāmangauśca puṣkara eva ca

ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः

te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ |
yuṅktvā rathānkāmagamānudyadbhāsvaravarcasaḥ

ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः

tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ romaharṣaṇam |
salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca dhīmataḥ

अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम्

amātyaiśca mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ |
vāruṇaṃ tadbalaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam

समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः

samīkṣya svabalaṃ saṅkhye varuṇasya sutāstadā |
arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः

mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake |
ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ

महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव

mahādāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat |
ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान्

tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasannibhaiḥ |
vimukhīkṛtya santuṣṭā vinedurvividhānravān

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत्

tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat

तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम्

tena te dāruṇā yuddhe kāmagāḥ pavanopamāḥ |
mahodareṇa gadayā hatā vai prayayuḥ kṣitim

तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान्

teṣāṃ varuṇaputrāṇāṃ hatvā yodhānhayāñchatān |
mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tānsthitān

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले

te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhirhataiḥ |
mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale

ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः

te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ |
ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ

धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन्

dhanūṃṣi kṛtvā sajjāni vinirbhidya mahodaram |
rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan

सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम्

sāyakaiścāpavibhraṣṭairvajrakalpaiḥ sudāruṇaiḥ |
dārayanti sma saṅkruddhā meghā iva mahāgirim

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः ।
शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत्

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva nirgataḥ |
śaravarṣairmahāghoraisteṣāṃ marmasvatāḍayat

ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः ।
मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च

tatastenaiva sahasā sīdanti sma padātayaḥ |
musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca

पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः

paṭṭiśāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā |
pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ

अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः

apaviddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ |
mahāpaṅkamivāsādya kuñjarāṣṣaṣṭihāyanāḥ

सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा

sīdamānānsutāndṛṣṭvā vihvalānsumahaujasaḥ |
nanāda rāvaṇo harṣānmahānambudharo yathā

ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः

tato rakṣo mahānādānmuktvā hanti sma vāruṇān |
nānāpraharaṇopetairdhārāpātairivāmbudaḥ

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः

tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale |
raṇātsvapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ

तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम्

tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām

रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो (प्रहसो) नाम वारुणः ।
गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः

rāvaṇaṃ tvabravīnmantrī prahasto (prahaso) nāma vāruṇaḥ |
gataḥ khalu mahārājo brahmalokaṃ jaleśvaraḥ

गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।
तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः

gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi |
tatkiṃ tava vṛthā vīra pariśramya gate nṛpe |
ye tu sannihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात्

rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrānto varuṇālayāt

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ

āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ |
laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau