सर्ग 102: लक्ष्मण के पुत्रों को राज्य

तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह ।
वाक्यं चाद्भुतसङ्काशं तदा प्रोवाच लक्ष्मणम्

tacchrutvā harṣamāpede rāghavo bhrātṛbhiḥ saha |
vākyaṃ cādbhutasaṅkāśaṃ tadā provāca lakṣmaṇam

इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रमौ

imau kumārau saumitre tava dharmaviśāradau |
aṅgadaścandraketuśca rājyārthe dṛḍhavikramau

इमौ राज्ये ऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् ।
रमणीयो ह्यसम्बाधो रमेतां यत्र धन्विनौ

imau rājye 'bhiṣekṣyāmi deśaḥ sādhu vidhīyatām |
ramaṇīyo hyasambādho rametāṃ yatra dhanvinau

न राज्ञो यत्र पीडा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् ।
स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा

na rājño yatra pīḍā syānnāśramāṇāṃ vināśanam |
sa deśo dṛśyatāṃ saumya nāparādhyāmahe yathā

तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह ।
अयं कारुपथो देशो रमणीयो निरामयः

tathoktavati rāme tu bharataḥ pratyuvāca ha |
ayaṃ kārupatho deśo ramaṇīyo nirāmayaḥ

निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः ।
चन्द्रकेतोः सुरुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम्

niveśyatāṃ tatra puramaṅgadasya mahātmanaḥ |
candraketoḥ suruciraṃ candrakāntaṃ nirāmayam

तद्वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः ।
तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत्

tadvākyaṃ bharatenoktaṃ pratijagrāha rāghavaḥ |
taṃ ca kṛtvā vaśe deśamaṅgadasya nyaveśayat

अङ्गदीया पुरी रम्याप्यङ्गदस्य निवेशिता ।
रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा

aṅgadīyā purī ramyāpyaṅgadasya niveśitā |
ramaṇīyā suguptā ca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

चन्द्रकेतोश्च मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता ।
चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा

candraketośca mallasya mallabhūmyāṃ niveśitā |
candrakānteti vikhyātā divyā svargapurī yathā

ततो रामः परां प्रीतिं लक्ष्मणो भरतस्तथा ।
ययुर्युद्धे दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे

tato rāmaḥ parāṃ prītiṃ lakṣmaṇo bharatastathā |
yayuryuddhe durādharṣā abhiṣekaṃ ca cakrire

अभिषिच्य कुमारौ स प्रस्थापयति राघवः ।
अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम्

abhiṣicya kumārau sa prasthāpayati rāghavaḥ |
aṅgadaṃ paścimāṃ bhūmiṃ candraketumudaṅmukham

अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह ।
चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह

aṅgadaṃ cāpi saumitrirlakṣmaṇo 'nujagāma ha |
candraketostu bharataḥ pārṣṇigrāho babhūva ha

लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः ।
पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत्

lakṣmaṇastvaṅgadīyāyāṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |
putre sthite durādharṣe ayodhyāṃ punarāgamat

भरतो ऽपि तथैवोष्य संवत्सरमतो ऽधिकम् ।
अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपास्त सः

bharato 'pi tathaivoṣya saṃvatsaramato 'dhikam |
ayodhyāṃ punarāgamya rāmapādāvupāsta saḥ

उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञाते ऽतिधार्मिकौ

ubhau saumitribharatau rāmapādāvanuvratau |
kālaṃ gatamapi snehānna jajñāte 'tidhārmikau

एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा ।
धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा

evaṃ varṣasahasrāṇi daśa teṣāṃ yayustadā |
dharme prayatamānānāṃ paurakāryeṣu nityadā

विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः श्रिया वृता धर्मपुरे सुसंस्थिताः ।
त्रयः समिद्धा इव दीप्ततेजसो महाध्वरे साधु हुतास्त्रयो ऽग्नयः

vihṛtya kālaṃ paripūrṇamānasāḥ śriyā vṛtā dharmapure susaṃsthitāḥ |
trayaḥ samiddhā iva dīptatejaso mahādhvare sādhu hutāstrayo 'gnayaḥ