सर्ग 16: सीता के दुःख पर हनुमान का चिन्तन

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः ।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्

praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ |
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
sītāmāśritya tejasvī hanūmān vilalāpa ha

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः

mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |
yadi sītā hi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṃgeva jaladāgame

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा

tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |
rāghavo'rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्

tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः

asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ

विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः

virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ

खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना

kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ |
dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः

aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavām̐llokaviśrutaḥ

सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः ।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता

sāgaraśca mayā''krāntaḥ śrīmān nadanadīpatiḥ |
asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम्

rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām

इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः ।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता

iyaṃ sā dharmaśīlasya janakasya mahātmanaḥ |
sutā maithilarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः

utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी

vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ |
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśamāgatā

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता ।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्

sarvān bhogān parityajya bhartṛsnehabalāt kṛtā |
acintayitvā kaṣṭāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam

संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा ।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा

saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇāparā |
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane'pi bhavane yathā

सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी

seyaṃ kanakavarṇāṃgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |
sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः ।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः

imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭumicchati rāghavaḥ |
rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ

अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्

asyā nūnaṃ punarlābhād rāghavaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी

kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |
dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति

naiṣā paśyati rākṣasyo nemān puṣpaphaladrumān |
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati

भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि ।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते

bhartā nāma paraṃ nāryāḥ śobhanaṃ bhūṣaṇādapi |
eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति

duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः

imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ jñātvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ

क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा
या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः
संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले

kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhekṣaṇā
yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ
saṃrakṣyate samprati vṛkṣamūle

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा
व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी
जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना

himahatanalinīva naṣṭaśobhā
vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
sahacararahiteva cakravākī
janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः
शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः ।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि-
रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः

asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ
śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |
himavyapāyena ca śītaraśmi-
rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य
सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे
बली हरीणामृषभस्तरस्वी

ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya
sīteyamityeva tu jātabuddhiḥ |
saṃśritya tasmin niṣasāda vṛkṣe
balī harīṇāmṛṣabhastarasvī