सर्ग 1: हनुमान का समुद्र-लंघन

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्षणः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि

tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarṣaṇaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवां पतिरिवाबभौ

duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |
samudagraśirogrīvo gavāṃ patirivābabhau

अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम्

atha vaidūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।
मृगांश्च सुबहून् निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी

dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |
mṛgāṃśca subahūn nighnan pravṛddha iva kesarī

नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावसिद्धैर्विमलैर्धातुभिः समलंकृतम्

nīlalohitamāñjiṣṭhapadmavarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvasiddhairvimalairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैः सपन्नगैः

kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakiṃnaragandharvairdevakalpaiḥ sapannagaiḥ

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ

sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्

sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim

अञ्जलिं प्राङ्मुखं कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम्

añjaliṃ prāṅmukhaṃ kurvan pavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam

प्लवगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु

plavagapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu

निष्प्रमाणशरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्

niṣpramāṇaśarīraḥ sam̐llilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam

स चचालाचलश्चाशु मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्

sa cacālācalaścāśu muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा

tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदमत्त इव द्विपः

tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ samprasusrāva madamatta iva dvipaḥ

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः

pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः

mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |
madhyamenārciṣā juṣṭo dhūmarājīrivānalaḥ

हरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।
गुहाविष्टानि सत्त्वानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः

hariṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |
guhāviṣṭāni sattvāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ

स महान् सत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च

sa mahān sattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca

शिरोभिः पृथुभिर्नागा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः

śirobhiḥ pṛthubhirnāgā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा

tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā

यानि त्वौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्

yāni tvauṣadhajālāni tasmiñjātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह

bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti matvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्

pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān

लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून्

lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे

kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणौः सह

hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇauḥ saha

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षांचक्रुश्च पर्वतम्

darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāṃcakruśca parvatam

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे

śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare

एष पर्वतसंकाशो हनुमान् मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगः समुद्रं वरुणालयम्

eṣa parvatasaṃkāśo hanumān mārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegaḥ samudraṃ varuṇālayam

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति

rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati

इति विद्याधरा वाचः श्रुत्वा तेषां तपस्विनाम् ।
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम्

iti vidyādharā vācaḥ śrutvā teṣāṃ tapasvinām |
tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चानलोपमः ।
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः

dudhuve ca sa romāṇi cakampe cānalopamaḥ |
nanāda ca mahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ

आनुपूर्व्या च वृत्तं तल्लाङ्गूलं रोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्

ānupūrvyā ca vṛttaṃ tallāṅgūlaṃ romabhiścitam |
utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः

tasya lāṅgūlamāviddhamativegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ ।
आससाद कपिः कट्यां चरणौ संचुकोच च

bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasaṃnibhau |
āsasāda kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau saṃcukoca ca

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्

saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān

मार्गमालोकयन् दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्

mārgamālokayan dūrādūrdhvapraṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुच्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः

padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikucya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ

वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ।
यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः

vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt |
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ

गच्छेत् तद्वद् गमिष्यामि लंकां रावणपालिताम् ।
नहि द्रक्ष्यामि यदि तां लंकायां जनकात्मजाम्

gacchet tadvad gamiṣyāmi laṃkāṃ rāvaṇapālitām |
nahi drakṣyāmi yadi tāṃ laṃkāyāṃ janakātmajām

अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ।
यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः

anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam |
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmi kṛtaśramaḥ

बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ।
सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया

baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam |
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā

आनयिष्यामि वा लंकां समुत्पाट्य सरावणाम् ।
एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरो वानरोत्तमः

ānayiṣyāmi vā laṃkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām |
evamuktvā tu hanumān vānaro vānarottamaḥ

उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः

utpapātātha vegena vegavānavicārayan |
suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ

समुत्पतति वेगात् तु वेगात् ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः

samutpatati vegāt tu vegāt te nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ

स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नुरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे

sa mattakoyaṣṭibhakān pādapān puṣpaśālinaḥ |
udvahannuruvegena jagāma vimale'mbare

ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः

ūruvegotthitā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्

tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनूमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः

supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanūmān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये

sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjam̐llavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः

sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
व्यवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा

vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
vyavaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā

लघुत्वेनोपपन्नं तद् विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ।
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः

laghutvenopapannaṃ tad vicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam |
tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ

पुष्पौघेण सुगन्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद्गणविभूषितः

puṣpaugheṇa sugandhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivodyan vai vidyudgaṇavibhūṣitaḥ

तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ।
ताराभिरिव रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्

tasya vegasamudbhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata |
tārābhiriva rāmābhiruditābhirivāmbaram

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ।
पर्वताग्राद् विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ

tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau |
parvatāgrād viniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् ।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः

pibanniva babhau cāpi sormijālaṃ mahārṇavam |
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ।
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ

tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ |
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ।
चक्षुषी सम्प्रकाशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ

piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale |
cakṣuṣī samprakāśete candrasūryāviva sthitau

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ।
संध्यया समभिस्पृष्टं यथा स्यात् सूर्यमण्डलम्

mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau |
saṃdhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā syāt sūryamaṇḍalam

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम्

lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate |
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam

लाङ्गूलचक्रो हनुमान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः

lāṅgūlacakro hanumān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ |
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ

स्फिग्देशेनातिताम्रेण रराज स महाकपिः ।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना

sphigdeśenātitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ |
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ।
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति

tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram |
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati

खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद् विनिःसृता ।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः

khe yathā nipatatyulkā uttarāntād viniḥsṛtā |
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ

पतत्पतङ्गसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः ।
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया

patatpataṅgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ |
pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā

उपरिष्टाच्छरीरेण च्छायया चावगाढया ।
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत् तदा कपिः

upariṣṭāccharīreṇa cchāyayā cāvagāḍhayā |
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīt tadā kapiḥ

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स तु तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते

yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa tu tasyāṅgavegena sonmāda iva lakṣyate

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिध्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः

sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhidhnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निर्गतः ।
सागरं भीमनिर्ह्रादं कम्पयामासतुर्भृशम्

kapivātaśca balavān meghavātaśca nirgataḥ |
sāgaraṃ bhīmanirhrādaṃ kampayāmāsaturbhṛśam

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी

vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī

मेरुमन्दरसंकाशानुद्गतान् सुमहार्णवे ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव

merumandarasaṃkāśānudgatān sumahārṇave |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva

तस्य वेगसमुद्घुष्टं जलं सजलदं तदा ।
अम्बरस्थं विबभ्राजे शरदभ्रमिवाततम्

tasya vegasamudghuṣṭaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |
ambarasthaṃ vibabhrāje śaradabhramivātatam

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्

timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |
vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām

क्रममाणं समीक्ष्याथ भुजगाः सागरंगमाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिव मेनिरे

kramamāṇaṃ samīkṣyātha bhujagāḥ sāgaraṃgamāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇamiva menire

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जवे चारुतराभवत्

daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jave cārutarābhavat

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया पतिता लवणाम्भसि

śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā patitā lavaṇāmbhasi

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः

śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |
vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः

yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |
tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन् ।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा

āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |
hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमञ्जिष्ठकानि च ।
कपिनाऽऽकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे

pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamañjiṣṭhakāni ca |
kapinā''kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते

praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva dṛśyate

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा ।
ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ tvaritaṃ tadā |
vavṛṣustatra puṣpāṇi devagandharvacāraṇāḥ

तताप नहि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये

tatāpa nahi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānareśvaram |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो वनौकसम्

ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto vanaukasam

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विविधानि च ।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम्

nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vividhāni ca |
prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam

तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः

tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम्

sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं तन्नार्हत्यवसादितुम्

ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ tannārhatyavasāditum

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखी सोऽतितरिष्यति

tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ |
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhī so'titariṣyati

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि ।
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम्

iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraśchannamambhasi |
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam

त्वमिहासुरसङ्घानां देवराज्ञा महात्मना ।
पातालनिलयानां हि परिघः संनिवेशितः

tvamihāsurasaṅghānāṃ devarājñā mahātmanā |
pātālanilayānāṃ hi parighaḥ saṃniveśitaḥ

त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि

tvameṣāṃ jñātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām |
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ।
तस्मात् संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम

tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum |
tasmāt saṃcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ।
हनूमान् रामकार्यार्थी भीमकर्मा खमाप्लुतः

sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān |
hanūmān rāmakāryārthī bhīmakarmā khamāplutaḥ

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ।
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव

asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ |
mama ikṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ।
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्

kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet |
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ।
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः

salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi |
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ।
हनूमाँस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति

cāmīkaramahānābha devagandharvasevita |
hanūmām̐stvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ।
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि

kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam |
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi

हिरण्यगर्भो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ।
उत्पपात जलात् तूर्णं महाद्रुमलतावृतः

hiraṇyagarbho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ |
utpapāta jalāt tūrṇaṃ mahādrumalatāvṛtaḥ

स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युच्छ्रितस्तदा ।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः

sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyucchritastadā |
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ

स महात्मा मुहूर्तेन पर्वतः सलिलावृतः ।
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः

sa mahātmā muhūrtena parvataḥ salilāvṛtaḥ |
darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः ।
आदित्योदयसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम्

śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ |
ādityodayasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram

तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ।
आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत् काञ्चनप्रभम्

tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ |
ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavat kāñcanaprabham

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैर्महाप्रभैः ।
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद् गिरिसत्तमः

jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānairmahāprabhaiḥ |
ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavad girisattamaḥ

समुत्थितमसङ्गेन हनूमानग्रतः स्थितम् ।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः

samutthitamasaṅgena hanūmānagrataḥ sthitam |
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ

स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ।
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः

sa tamucchritamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ |
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ

स तदासादितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
बुद्ध्वा तस्य हरेर्वेगं जहर्ष च ननाद च

sa tadāsāditastena kapinā parvatottamaḥ |
buddhvā tasya harervegaṃ jaharṣa ca nanāda ca

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः ।
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत् पर्वतः कपिम्

tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ |
prīto hṛṣṭamanā vākyamabravīt parvataḥ kapim

मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ।
दुष्करं कृतवान् कर्म त्वमिदं वानरोत्तम

mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ |
duṣkaraṃ kṛtavān karma tvamidaṃ vānarottama

निपत्य मम शृङ्गेषु सुखं विश्रम्य गम्यताम् ।
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः

nipatya mama śṛṅgeṣu sukhaṃ viśramya gamyatām |
rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ

स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ।
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः

sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ |
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति ।
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात् प्रचोदितः

so'yaṃ tatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati |
tvannimittamanenāhaṃ bahumānāt pracoditaḥ

योजनानां शतं चापि कपिरेष खमाप्लुतः ।
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति

yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa khamāplutaḥ |
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ।
तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु

tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām |
tadidaṃ gandhavat svādu kandamūlaphalaṃ bahu

तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽथ गमिष्यसि ।
अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः

tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'tha gamiṣyasi |
asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर

vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान्

atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punaryādṛśo bhavān

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर

tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara

पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात् त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्

pūjite tvayi dharmajñe pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāt tvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडा इव वेगिनः

pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te'pi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍā iva veginaḥ

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः सहर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया

tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ saharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण ततः शतसहस्रशः

tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣāṃściccheda vajreṇa tataḥ śatasahasraśaḥ

स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना

sa māmupagataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā

अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः

asmim̐llavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣaḥ samagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्योऽसि मम मारुते ।
त्वया ममैष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः

tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo'si mama mārute |
tvayā mamaiṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ

अस्मिन् नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महामते

asmin nevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahāmate

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण हरिसत्तम ।
प्रीतिं च मम मान्यस्य प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्

śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa harisattama |
prītiṃ ca mama mānyasya prīto'smi tava darśanāt

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्

evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा

tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntarā

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव

ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरभिनन्दितः

sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhirabhinanditaḥ

अथोर्ध्वं दूरमागत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमासाद्य जगाम विमलेऽम्बरे

athordhvaṃ dūramāgatya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsādya jagāma vimale'mbare

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बो जगाम कपिकुञ्जरः

bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambo jagāma kapikuñjaraḥ

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः

tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः

devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ

उवाच वचनं धीमान् परितोषात् सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः

uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣāt sagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि गच्छ सौम्य यथासुखम्

hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi gaccha saumya yathāsukham

साह्यं कृतं ते सुमहद् विश्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति

sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahad viśrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः ।
सत्क्रियां कुर्वता शक्त्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया

rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratheḥ kapiḥ |
satkriyāṃ kurvatā śaktyā toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā

स तत् प्रहर्षमलभद् विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्

sa tat praharṣamalabhad vipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्

sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanūmāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvan sūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram

अयं वातात्मजः श्रीमान् प्लवते सागरोपरि ।
हनूमान् नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर

ayaṃ vātātmajaḥ śrīmān plavate sāgaropari |
hanūmān nāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम्

rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति

balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः

evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह

vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha

मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्

mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam

वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ।
व्यादाय वक्त्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः

vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā |
vyādāya vaktraṃ vipulaṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ

एवमुक्तः सुरसया प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत् ।
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया

evamuktaḥ surasayā prahṛṣṭavadano'bravīt |
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी

anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि

tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते

athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम

evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।
बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता हनूमतः

taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |
balaṃ jijñāsamānā sā nāgamātā hanūmataḥ

निविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा

niviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |
vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā

व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेःपुरः ।
एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः

vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥpuraḥ |
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṃgavaḥ

अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसि ।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायताम्

abravīt kuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyasi |
ityuktvā surasāṃ kruddho daśayojanamāyatām

दशयोजनविस्तारो हनूमानभवत् तदा ।
तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम् ।
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद् योजनमायतम्

daśayojanavistāro hanūmānabhavat tadā |
taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanamāyatam |
cakāra surasāpyāsyaṃ viṃśad yojanamāyatam

हनूमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद् योजनमायतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत् तथोच्छ्रितम्

hanūmāṃstu tataḥ kruddhastriṃśad yojanamāyataḥ |
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśat tathocchritam

बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद् योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टिं योजनमुच्छ्रितम्

babhūva hanumān vīraḥ pañcāśad yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiṃ yojanamucchritam

तदैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनोच्छ्रितम्

tadaiva hanumān vīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktramaśītiṃ yojanocchritam

हनूमाननलप्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम्

hanūmānanalaprakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyatam

तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुभीमं नरकोपमम्

tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ sa buddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā subhīmaṃ narakopamam

स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः ।
तस्मिन् मुहूर्ते हनुमान् बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः

sa saṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ jīmūta iva mārutiḥ |
tasmin muhūrte hanumān babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ

सोऽभिपद्याथ तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्

so'bhipadyātha tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तुते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यश्चासीद् वरस्तव

praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stute |
gamiṣye yatra vaidehī satyaścāsīd varastava

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्

taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravīt surasā devī svena rūpeṇa vānaram

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā

तत् तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधुसाध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम्

tat tṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhusādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः

sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते

sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलंकृते

siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṃkṛte

वज्राशनिसमस्पर्शैः पावकैरिव शोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरधिष्ठिते

vajrāśanisamasparśaiḥ pāvakairiva śobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiradhiṣṭhite

वहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते

vahatā havyamatyantaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते

maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते

devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वृते ।
जगाम वायुमार्गे च गरुत्मानिव मारुतिः

bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvṛte |
jagāma vāyumārge ca garutmāniva mārutiḥ

हनुमान् मेघजालानि प्राकर्षन् मारुतो यथा ।
कालागुरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च

hanumān meghajālāni prākarṣan māruto yathā |
kālāgurusavarṇāni raktapītasitāni ca

कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ।
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः

kapinā kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire |
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ

प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन् प्रविशंस्तदा ।
प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनूमान् मारुतात्मजः

prāvṛṣīndurivābhāti niṣpatan praviśaṃstadā |
pradṛśyamānaḥ sarvatra hanūmān mārutātmajaḥ

भेजेऽम्बरं निरालम्बं पक्षयुक्त इवाद्रिराट् ।
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी

bheje'mbaraṃ nirālambaṃ pakṣayukta ivādrirāṭ |
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī

मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ।
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता

manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī |
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā

इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ।
इति संचिन्त्य मनसा च्छायामस्य समाक्षिपत्

idaṃ mama mahāsattvaṃ cirasya vaśamāgatam |
iti saṃcintya manasā cchāyāmasya samākṣipat

छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ।
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः

chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ |
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ

प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्तदा कपिः

pratilomena vātena mahānauriva sāgare |
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastadā kapiḥ

ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ।
तद् दृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननाम्

dadarśa sa mahāsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi |
tad dṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanām

कपिराज्ञा यथाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ।
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः

kapirājñā yathākhyātaṃ sattvamadbhutadarśanam |
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः ।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः

sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimān kapiḥ |
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ।
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम्

tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ |
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāmbarasaṃnibham

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ।
स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम्

ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat |
sa dadarśa tatastasyā vikṛtaṃ sumahanmukham

कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ।
स तस्या विकृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः

kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ |
sa tasyā vikṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ

संक्षिप्य मुहुरात्मानं निपपात महाकपिः ।
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः

saṃkṣipya muhurātmānaṃ nipapāta mahākapiḥ |
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ

ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ।
ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः

grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā |
tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ

उत्पपाताथ वेगेन मनःसम्पातविक्रमः ।
तां तु दिष्ट्या च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य सः

utpapātātha vegena manaḥsampātavikramaḥ |
tāṃ tu diṣṭyā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya saḥ

कपिप्रवीरो वेगेन ववृधे पुनरात्मवान् ।
हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि ।
स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने

kapipravīro vegena vavṛdhe punarātmavān |
hṛtahṛtsā hanumatā papāta vidhurāmbhasi |
svayaṃbhuvaiva hanumān sṛṣṭastasyā nipātane

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ।
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम्

tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām |
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ।
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर

bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam |
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ।
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति

yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava |
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ sa karmasu na sīdati

स तैः सम्पूजितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनैः ।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः

sa taiḥ sampūjitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaiḥ |
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavat kapiḥ

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः परिलोकयन् ।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजीं ददर्श सः

prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ parilokayan |
yojanānāṃ śatasyānte vanarājīṃ dadarśa saḥ

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ।
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च

dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam |
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca

सागरं सागरानूपान् सागरानूपजान् द्रुमान् ।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयत्

sāgaraṃ sāgarānūpān sāgarānūpajān drumān |
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhānyapi vilokayat

स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् ।
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम्

sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān |
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महामतिः

kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ |
mayi kautūhalaṃ kuryuriti mene mahāmatiḥ

ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम् ।
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान्

tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tanmahīdharasaṃnibham |
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān

तद्रूपमतिसंक्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः ।
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः

tadrūpamatisaṃkṣipya hanūmān prakṛtau sthitaḥ |
trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ

स चारुनानाविधरूपधारी
परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यं प्रतिपन्नरूपः
समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः

sa cārunānāvidharūpadhārī
paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyaṃ pratipannarūpaḥ
samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे
विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनारिकेले
महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा

tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe
vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanārikele
mahābhrakūṭapratimo mahātmā

ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं
समीक्ष्य लंकां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।
कपिस्तु तस्मिन् निपपात पर्वते
विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान्

tatastu samprāpya samudratīraṃ
samīkṣya laṃkāṃ girivaryamūrdhni |
kapistu tasmin nipapāta parvate
vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān

स सागरं दानवपन्नगायुतं
बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा
ददर्श लंकाममरावतीमिव

sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ
balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā
dadarśa laṃkāmamarāvatīmiva