सर्ग 67: हनुमान का विराट रूप और छलाँग की तैयारी

तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम् ।
वेगेनापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम्

taṃ dṛṣṭvā jṛmbhamāṇaṃ te kramituṃ śatayojanam |
vegenāpūryamāṇaṃ ca sahasā vānarottamam

सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः ।
विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनूमन्तं महाबलम्

sahasā śokamutsṛjya praharṣeṇa samanvitāḥ |
vinedustuṣṭuvuścāpi hanūmantaṃ mahābalam

प्रहृष्टा विस्मिताश्चापि ते वीक्षन्ते समन्ततः ।
त्रिविक्रमं कृतोत्साहं नारायणमिव प्रजाः

prahṛṣṭā vismitāścāpi te vīkṣante samantataḥ |
trivikramaṃ kṛtotsāhaṃ nārāyaṇamiva prajāḥ

संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः ।
समाविद्ध्य च लाङ्गूलं हर्षाद् बलमुपेयिवान्

saṃstūyamāno hanumān vyavardhata mahābalaḥ |
samāviddhya ca lāṅgūlaṃ harṣād balamupeyivān

तस्य संस्तूयमानस्य वृद्धैर्वानरपुङ्गवैः ।
तेजसाऽऽपूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम्

tasya saṃstūyamānasya vṛddhairvānarapuṅgavaiḥ |
tejasā''pūryamāṇasya rūpamāsīdanuttamam

यथा विजृम्भते सिंहो विवृते गिरिगह्वरे ।
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा सम्प्रति जृम्भते

yathā vijṛmbhate siṃho vivṛte girigahvare |
mārutasyaurasaḥ putrastathā samprati jṛmbhate

अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः ।
अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः

aśobhata mukhaṃ tasya jṛmbhamāṇasya dhīmataḥ |
ambarīṣopamaṃ dīptaṃ vidhūma iva pāvakaḥ

हरीणामुत्थितो मध्यात् सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनूमानिदमब्रवीत्

harīṇāmutthito madhyāt samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
abhivādya harīn vṛddhān hanūmānidamabravīt

आरुजन् पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः ।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः

ārujan parvatāgrāṇi hutāśanasakho'nilaḥ |
balavānaprameyaśca vāyurākāśagocaraḥ

तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः ।
मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवनेनास्मि तत्समः

tasyāhaṃ śīghravegasya śīghragasya mahātmanaḥ |
mārutasyaurasaḥ putraḥ plavanenāsmi tatsamaḥ

उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
मेरुं गिरिमसङ्गेन परिगन्तुं सहस्रशः

utsaheyaṃ hi vistīrṇamālikhantamivāmbaram |
meruṃ girimasaṅgena parigantuṃ sahasraśaḥ

बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे ।
समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम्

bāhuvegapraṇunnena sāgareṇāhamutsahe |
samāplāvayituṃ lokaṃ saparvatanadīhradam

ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः ।
समुत्थितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः

mamorujaṅghāvegena bhaviṣyati samutthitaḥ |
samutthitamahāgrāhaḥ samudro varuṇālayaḥ

पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम् ।
वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः

pannagāśanamākāśe patantaṃ pakṣisevitam |
vainateyamahaṃ śaktaḥ parigantuṃ sahasraśaḥ

उदयात् प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ।
अनस्तमितमादित्यमहं गन्तुं समुत्सहे

udayāt prasthitaṃ vāpi jvalantaṃ raśmimālinam |
anastamitamādityamahaṃ gantuṃ samutsahe

ततो भूमिमसंस्पृष्ट्वा पुनरागन्तुमुत्सहे ।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः

tato bhūmimasaṃspṛṣṭvā punarāgantumutsahe |
pravegenaiva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ

उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान् ।
सागरान् शोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम्

utsaheyamatikrāntuṃ sarvānākāśagocarān |
sāgarān śoṣayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm

पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि प्लवमानः प्लवङ्गमः ।
हरिष्याम्युरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम्

parvatāṃścūrṇayiṣyāmi plavamānaḥ plavaṅgamaḥ |
hariṣyāmyuruvegena plavamāno mahārṇavam

लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः ।
अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा

latānāṃ vividhaṃ puṣpaṃ pādapānāṃ ca sarvaśaḥ |
anuyāsyati māmadya plavamānaṃ vihāyasā

भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे ।
चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च

bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā ivāmbare |
carantaṃ ghoramākāśamutpatiṣyantameva ca

द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ।
महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवङ्गमाः

drakṣyanti nipatantaṃ ca sarvabhūtāni vānarāḥ |
mahāmerupratīkāśaṃ māṃ drakṣyadhvaṃ plavaṅgamāḥ

दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम् ।
विधमिष्यामि जीमूतान् कम्पयिष्यामि पर्वतान् ।
सागरं शोषयिष्यामि प्लवमानः समाहितः

divamāvṛtya gacchantaṃ grasamānamivāmbaram |
vidhamiṣyāmi jīmūtān kampayiṣyāmi parvatān |
sāgaraṃ śoṣayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ

वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा ।
ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम् ।
न तद् भूतं प्रपश्यामि यन्मां प्लुतमनुव्रजेत्

vainateyasya vā śaktirmama vā mārutasya vā |
ṛte suparṇarājānaṃ mārutaṃ vā mahābalam |
na tad bhūtaṃ prapaśyāmi yanmāṃ plutamanuvrajet

निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनमम्बरम् ।
सहसा निपतिष्यामि घनाद् विद्युदिवोत्थिता

nimeṣāntaramātreṇa nirālambanamambaram |
sahasā nipatiṣyāmi ghanād vidyudivotthitā

भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम् ।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमानिव

bhaviṣyati hi me rūpaṃ plavamānasya sāgaram |
viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīn vikramāniva

बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा ।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवङ्गमाः

buddhyā cāhaṃ prapaśyāmi manaśceṣṭā ca me tathā |
ahaṃ drakṣyāmi vaidehīṃ pramodadhvaṃ plavaṅgamāḥ

मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे ।
अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः

mārutasya samo vege garuḍasya samo jave |
ayutaṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmīti me matiḥ

वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः ।
विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये

vāsavasya savajrasya brahmaṇo vā svayambhuvaḥ |
vikramya sahasā hastādamṛtaṃ tadihānaye

लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः ।
तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितप्रभम्

laṅkāṃ vāpi samutkṣipya gaccheyamiti me matiḥ |
tamevaṃ vānaraśreṣṭhaṃ garjantamamitaprabham

प्रहृष्टा हरयस्तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः ।
तच्चास्य वचनं श्रुत्वा ज्ञातीनां शोकनाशनम्

prahṛṣṭā harayastatra samudaikṣanta vismitāḥ |
taccāsya vacanaṃ śrutvā jñātīnāṃ śokanāśanam

उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान् प्लवगेश्वरः ।
वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुतात्मज

uvāca parisaṃhṛṣṭo jāmbavān plavageśvaraḥ |
vīra kesariṇaḥ putra vegavan mārutātmaja

ज्ञातीनां विपुलः शोकस्त्वया तात प्रणाशितः ।
तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः

jñātīnāṃ vipulaḥ śokastvayā tāta praṇāśitaḥ |
tava kalyāṇarucayaḥ kapimukhyāḥ samāgatāḥ

मङ्गलान्यर्थसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः ।
ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च

maṅgalānyarthasiddhyarthaṃ kariṣyanti samāhitāḥ |
ṛṣīṇāṃ ca prasādena kapivṛddhamatena ca

गुरूणां च प्रसादेन सम्प्लव त्वं महार्णवम् ।
स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव

gurūṇāṃ ca prasādena samplava tvaṃ mahārṇavam |
sthāsyāmaścaikapādena yāvadāgamanaṃ tava

त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवनानि वनौकसाम् ।
ततश्च हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः

tvadgatāni ca sarveṣāṃ jīvanāni vanaukasām |
tataśca hariśārdūlastānuvāca vanaukasaḥ

कोऽपि लोके न मे वेगं प्लवने धारयिष्यति ।
एतानीह नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः

ko'pi loke na me vegaṃ plavane dhārayiṣyati |
etānīha nagasyāsya śilāsaṃkaṭaśālinaḥ

शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ।
येषु वेगं गमिष्यामि महेन्द्रशिखरेष्वहम्

śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca |
yeṣu vegaṃ gamiṣyāmi mahendraśikhareṣvaham

नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्पन्दशोभिषु ।
एतानि मम वेगं हि शिखराणि महान्ति च

nānādrumavikīrṇeṣu dhātuniṣpandaśobhiṣu |
etāni mama vegaṃ hi śikharāṇi mahānti ca

प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम् ।
ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः ।
आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः

plavato dhārayiṣyanti yojanānāmitaḥ śatam |
tatastu mārutaprakhyaḥ sa harirmārutātmajaḥ |
āruroha nagaśreṣṭhaṃ mahendramarimardanaḥ

वृतं नानाविधैः पुष्पैर्मृगसेवितशाद्वलम् ।
लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम्

vṛtaṃ nānāvidhaiḥ puṣpairmṛgasevitaśādvalam |
latākusumasambādhaṃ nityapuṣpaphaladrumam

सिंहशार्दूलसहितं मत्तमातङ्गसेवितम् ।
मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम्

siṃhaśārdūlasahitaṃ mattamātaṅgasevitam |
mattadvijagaṇodghuṣṭaṃ salilotpīḍasaṃkulam

महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः ।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः

mahadbhirucchritaṃ śṛṅgairmahendraṃ sa mahābalaḥ |
vicacāra hariśreṣṭho mahendrasamavikramaḥ

पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना ।
ररास सिंहाभिहतो महान् मत्त इव द्विपः

pādābhyāṃ pīḍitastena mahāśailo mahātmanā |
rarāsa siṃhābhihato mahān matta iva dvipaḥ

मुमोच सलिलोत्पीडान् विप्रकीर्णशिलोच्चयः ।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः

mumoca salilotpīḍān viprakīrṇaśiloccayaḥ |
vitrastamṛgamātaṅgaḥ prakampitamahādrumaḥ

नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः ।
उत्पतद्भिर्विहंगैश्च विद्याधरगणैरपि

nānāgandharvamithunaiḥ pānasaṃsargakarkaśaiḥ |
utpatadbhirvihaṃgaiśca vidyādharagaṇairapi

त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः ।
शैलशृङ्गशिलोत्पातस्तदाभूत् स महागिरिः

tyajyamānamahāsānuḥ saṃnilīnamahoragaḥ |
śailaśṛṅgaśilotpātastadābhūt sa mahāgiriḥ

निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः ।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः

niḥśvasadbhistadā taistu bhujagairardhaniḥsṛtaiḥ |
sapatāka ivābhāti sa tadā dharaṇīdharaḥ

ऋषिभिस्त्राससम्भ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः ।
सीदन् महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः

ṛṣibhistrāsasambhrāntaistyajyamānaḥ śiloccayaḥ |
sīdan mahati kāntāre sārthahīna ivādhvagaḥ

स वेगवान् वेगसमाहितात्मा
हरिप्रवीरः परवीरहन्ता ।
मनः समाधाय महानुभावो
जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी

sa vegavān vegasamāhitātmā
haripravīraḥ paravīrahantā |
manaḥ samādhāya mahānubhāvo
jagāma laṅkāṃ manasā manasvī