सर्ग 7: सुग्रीव का श्रीराम को सांत्वना देना

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः

evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ |
abravīt prāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ

न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम्

na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ |
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam

सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम ।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम्

satyaṃ tu pratijānāmi tyaja śokamariṃdama |
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm

रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् ।
तथास्मि कर्ता नचिराद् यथा प्रीतो भविष्यसि

rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam |
tathāsmi kartā nacirād yathā prīto bhaviṣyasi

अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर ।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम्

alaṃ vaiklavyamālambya dhairyamātmagataṃ smara |
tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam

मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत् ।
नाहमेवं हि शोचामि धैर्यं न च परित्यजे

mayāpi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryāvirahajaṃ mahat |
nāhamevaṃ hi śocāmi dhairyaṃ na ca parityaje

नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन् ।
महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान् महान्

nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san |
mahātmā ca vinītaśca kiṃ punardhṛtimān mahān

बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि ।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि

bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi |
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi

व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे ।
विमृशंश्च स्वयाबुद्ध्या धृतिमान् नावसीदति

vyasane vārthakṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage |
vimṛśaṃśca svayābuddhyā dhṛtimān nāvasīdati

बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लव्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले

bāliśastu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo'nuvartate |
sa majjatyavaśaḥ śoke bhārākrānteva naurjale

एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात् त्वां प्रसादये ।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि

eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāt tvāṃ prasādaye |
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi

ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् ।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि

ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham |
tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi

शोकेनाभिप्रपन्नस्य जीविते चापि संशयः ।
स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम्

śokenābhiprapannasya jīvite cāpi saṃśayaḥ |
sa śokaṃ tyaja rājendra dhairyamāśraya kevalam

हितं वयस्यभावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते ।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि

hitaṃ vayasyabhāvena brūhi nopadiśāmi te |
vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi

मधुरं सान्त्वितस्तेन सुग्रीवेण स राघवः ।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत्

madhuraṃ sāntvitastena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat

प्रकृतिस्थस्तु काकुत्स्थः सुग्रीवचनात् प्रभुः ।
सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्

prakṛtisthastu kākutsthaḥ sugrīvacanāt prabhuḥ |
sampariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt

कर्तव्यं यद् वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत् त्वया

kartavyaṃ yad vayasyena snigdhena ca hitena ca |
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tat tvayā

एष च प्रकृतिस्थोऽहमनुनीतस्त्वया सखे ।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन् काले विशेषतः

eṣa ca prakṛtistho'hamanunītastvayā sakhe |
durlabho hīdṛśo bandhurasmin kāle viśeṣataḥ

किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे ।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः

kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ

मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् ।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव

mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām |
varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ sampadyate tava

मया च यदिदं वाक्यमभिमानात् समीरितम् ।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम्

mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānāt samīritam |
tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपाम्यहम्

anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
etatte pratijānāmi satyenaiva śapāmyaham

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha |
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ

एवमेकान्तसम्पृक्तौ ततस्तौ नरवानरौ ।
उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम्

evamekāntasampṛktau tatastau naravānarau |
ubhāvanyonyasadṛśaṃ sukhaṃ duḥkhamabhāṣatām

महानुभावस्य वचो निशम्य
हरिर्नृपाणामधिपस्य तस्य ।
कृतं स मेने हरिवीरमुख्य-
स्तदा च कार्यं हृदयेन विद्वान्

mahānubhāvasya vaco niśamya
harirnṛpāṇāmadhipasya tasya |
kṛtaṃ sa mene harivīramukhya-
stadā ca kāryaṃ hṛdayena vidvān