सर्ग 13: किष्किन्धा का मार्ग और सप्तजन आश्रम

ऋष्यमूकात् स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः ।
जगाम सह सुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम्

ṛṣyamūkāt sa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
jagāma saha sugrīvo vālivikramapālitām

समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् ।
शरांश्चादित्यसंकाशान् गृहीत्वा रणसाधकान्

samudyamya mahaccāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam |
śarāṃścādityasaṃkāśān gṛhītvā raṇasādhakān

अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः ।
सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः

agratastu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ |
sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ

पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलश्च वीर्यवान् ।
तारश्चैव महातेजा हरियूथपयूथपः

pṛṣṭhato hanumān vīro nalo nīlaśca vīryavān |
tāraścaiva mahātejā hariyūthapayūthapaḥ

ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः ।
प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरंगमाः

te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃśca puṣpabhārāvalambinaḥ |
prasannāmbuvahāścaiva saritaḥ sāgaraṃgamāḥ

कन्दराणि च शैलांश्च निर्दराणि गुहास्तथा ।
शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः

kandarāṇi ca śailāṃśca nirdarāṇi guhāstathā |
śikharāṇi ca mukhyāni darīśca priyadarśanāḥ

वैदूर्यविमलैस्तोयैः पद्मैश्चाकोशकुड्मलैः ।
शोभितान् सजलान् मार्गे तटाकांश्चावलोकयन्

vaidūryavimalaistoyaiḥ padmaiścākośakuḍmalaiḥ |
śobhitān sajalān mārge taṭākāṃścāvalokayan

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जुलैर्जलकुक्कुटैः ।
चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान्

kāraṇḍaiḥ sārasairhaṃsairvañjulairjalakukkuṭaiḥ |
cakravākaistathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान् वनगोचरान् ।
चरतः सर्वतः पश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान्

mṛduśaṣpāṅkurāhārānnirbhayān vanagocarān |
carataḥ sarvataḥ paśyan sthalīṣu hariṇān sthitān

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान् ।
घोरानेकचरान् वन्यान् द्विरदान् कूलघातिनः

taṭākavairiṇaścāpi śukladantavibhūṣitān |
ghorānekacarān vanyān dviradān kūlaghātinaḥ

मत्तान् गिरितटोत्कृष्टान् पर्वतानिव जङ्गमान् ।
वानरान् द्विरदप्रख्यान् महीरेणुसमुक्षितान्

mattān giritaṭotkṛṣṭān parvatāniva jaṅgamān |
vānarān dviradaprakhyān mahīreṇusamukṣitān

वने वनचरांश्चान्यान् खेचरांश्च विहंगमान् ।
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः

vane vanacarāṃścānyān khecarāṃśca vihaṃgamān |
paśyantastvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ

तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः ।
द्रुमषण्डवनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत्

teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ |
drumaṣaṇḍavanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvamabravīt

एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते ।
मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः

eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate |
meghasaṃghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ

किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम ।
कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया

kimetajjñātumicchāmi sakhe kautūhalaṃ mama |
kautūhalāpanayanaṃ kartumicchāmyahaṃ tvayā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
गच्छन् नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद् वनम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
gacchan nevācacakṣe'tha sugrīvastanmahad vanam

एतद् राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम् ।
उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकम्

etad rāghava vistīrṇamāśramaṃ śramanāśanam |
udyānavanasampannaṃ svādumūlaphalodakam

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः ।
सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः

atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ |
saptaivāsannadhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ

सप्तरात्रे कृताहारा वायुनाचलवासिनः ।
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः

saptarātre kṛtāhārā vāyunācalavāsinaḥ |
divaṃ varṣaśatairyātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ

तेषामेतत्प्रभावेण द्रुमप्राकारसंवृतम् ।
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः

teṣāmetatprabhāveṇa drumaprākārasaṃvṛtam |
āśramaṃ sudurādharṣamapi sendraiḥ surāsuraiḥ

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत् तथान्ये वनचारिणः ।
विशन्ति मोहाद् येऽप्यत्र न निवर्तन्ति ते पुनः

pakṣiṇo varjayantyetat tathānye vanacāriṇaḥ |
viśanti mohād ye'pyatra na nivartanti te punaḥ

विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः ।
तूर्यगीतस्वनश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव

vibhūṣaṇaravāścātra śrūyante sakalākṣarāḥ |
tūryagītasvanaścāpi gandho divyaśca rāghava

त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते ।
वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान् कपोताङ्गारुणो घनः

tretāgnayo'pi dīpyante dhūmo hyeṣa pradṛśyate |
veṣṭayanniva vṛkṣāgrān kapotāṅgāruṇo ghanaḥ

एते वृक्षाः प्रकाशन्ते धूमसंसक्तमस्तकाः ।
मेघजालप्रतिच्छन्ना वैडूर्यगिरयो यथा

ete vṛkṣāḥ prakāśante dhūmasaṃsaktamastakāḥ |
meghajālapraticchannā vaiḍūryagirayo yathā

कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तेषामुद्दिश्य राघव ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संहताञ्जलिः

kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃsteṣāmuddiśya rāghava |
lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃhatāñjaliḥ

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
न तेषामशुभं किंचिच्छरीरे राम विद्यते

praṇamanti hi ye teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
na teṣāmaśubhaṃ kiṃciccharīre rāma vidyate

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः ।
समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत्

tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ |
samuddiśya mahātmānastānṛṣīnabhyavādayat

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः ।
सुग्रीवो वानराश्चैव जम्मुः संहृष्टमानसाः

abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ |
sugrīvo vānarāścaiva jammuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ

ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात् सप्तजनाश्रमात् ।
ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम्

te gatvā dūramadhvānaṃ tasmāt saptajanāśramāt |
dadṛśustāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām

ततस्तु रामानुजरामवानराः
प्रगृह्य शस्त्राण्युदितोग्रतेजसः ।
पुरीं सुरेशात्मजवीर्यपालितां
वधाय शत्रोः पुनरागतास्त्विह

tatastu rāmānujarāmavānarāḥ
pragṛhya śastrāṇyuditogratejasaḥ |
purīṃ sureśātmajavīryapālitāṃ
vadhāya śatroḥ punarāgatāstviha