सर्ग 77: अयोध्या वापसी; राम और सीता

गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर्धनुः ।
वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते महायशाः

gate rāme praśāntātmā rāmo dāśarathirdhanuḥ |
varuṇāyāprameyāya dadau haste mahāyaśāḥ

अभिवाद्य ततो रामो वसिष्ठप्रमुखानृषीन् ।
पितरं विकलं दृष्ट्वा प्रोवाच रघुनन्दनः

abhivādya tato rāmo vasiṣṭhapramukhānṛṣīn |
pitaraṃ vikalaṃ dṛṣṭvā provāca raghunandanaḥ

जामदग्न्यो गतो रामः प्रयातु चतुरंगिणी ।
अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाथेन पालिता

jāmadagnyo gato rāmaḥ prayātu caturaṃgiṇī |
ayodhyābhimukhī senā tvayā nāthena pālitā

रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः सुतम् ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्न्युपाघ्राय राघवम्

rāmasya vacanaṃ śrutvā rājā daśarathaḥ sutam |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya mūrdhnyupāghrāya rāghavam

गतो राम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः ।
पुनर्जातं तदा मेने पुत्रमात्मानमेव च

gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito nṛpaḥ |
punarjātaṃ tadā mene putramātmānameva ca

चोदयामास तां सेनां जगामाशु ततः पुरीम् ।
पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम्

codayāmāsa tāṃ senāṃ jagāmāśu tataḥ purīm |
patākādhvajinīṃ ramyāṃ tūryodghuṣṭanināditām

सिक्तराजपथारम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।
राजप्रवेशसुमुखैः पौरैर्मङ्गलपाणिभिः

siktarājapathāramyāṃ prakīrṇakusumotkarām |
rājapraveśasumukhaiḥ paurairmaṅgalapāṇibhiḥ

सम्पूर्णां प्राविशद् राजा जनौघैः समलंकृताम् ।
पौरैः प्रत्युद्गतो दूरं द्विजैश्च पुरवासिभिः

sampūrṇāṃ prāviśad rājā janaughaiḥ samalaṃkṛtām |
pauraiḥ pratyudgato dūraṃ dvijaiśca puravāsibhiḥ

पुत्रैरनुगतः श्रीमान् श्रीमद्भिश्च महायशाः ।
प्रविवेश गृहं राजा हिमवत्सदृशं प्रियम्

putrairanugataḥ śrīmān śrīmadbhiśca mahāyaśāḥ |
praviveśa gṛhaṃ rājā himavatsadṛśaṃ priyam

ननन्द स्वजनै राजा गृहे कामैः सुपूजितः ।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा

nananda svajanai rājā gṛhe kāmaiḥ supūjitaḥ |
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā

वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोषितः ।
ततः सीतां महाभागामूर्मिलां च यशस्विनीम्

vadhūpratigrahe yuktā yāścānyā rājayoṣitaḥ |
tataḥ sītāṃ mahābhāgāmūrmilāṃ ca yaśasvinīm

कुशध्वजसुते चोभे जगृहुर्नृपयोषितः ।
मंगलालापनैर्होमैः शोभिताः क्षौमवाससः

kuśadhvajasute cobhe jagṛhurnṛpayoṣitaḥ |
maṃgalālāpanairhomaiḥ śobhitāḥ kṣaumavāsasaḥ

देवतायतनान्याशु सर्वास्ताः प्रत्यपूजयन् ।
अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वा राजसुतास्तदा

devatāyatanānyāśu sarvāstāḥ pratyapūjayan |
abhivādyābhivādyāṃśca sarvā rājasutāstadā

रेमिरे मुदिताः सर्वा भर्तृभिर्मुदिता रहः ।
कृतदाराः कृतास्त्राश्च सधनाः ससुहृज्जनाः

remire muditāḥ sarvā bhartṛbhirmuditā rahaḥ |
kṛtadārāḥ kṛtāstrāśca sadhanāḥ sasuhṛjjanāḥ

शुश्रूषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम्

śuśrūṣamāṇāḥ pitaraṃ vartayanti nararṣabhāḥ |
kasyacittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam

भरतं कैकयीपुत्रमब्रवीद् रघुनन्दनः ।
अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक

bharataṃ kaikayīputramabravīd raghunandanaḥ |
ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka

त्वां नेतुमागतो वीरो युधाजिन्मातुलस्तव ।
श्रुत्वा दशरथस्यैतद् भरतः कैकयीसुतः

tvāṃ netumāgato vīro yudhājinmātulastava |
śrutvā daśarathasyaitad bharataḥ kaikayīsutaḥ

गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा ।
आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम्

gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitastadā |
āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam

मातॄश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ ।
युधाजित् प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः

mātṝścāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau |
yudhājit prāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ

स्वपुरं प्राविशद् वीरः पिता तस्य तुतोष ह ।
गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः

svapuraṃ prāviśad vīraḥ pitā tasya tutoṣa ha |
gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ

पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा ।
पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः

pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatustadā |
piturājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ

चकार रामः सर्वाणि प्रियाणि च हितानि च ।
मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः

cakāra rāmaḥ sarvāṇi priyāṇi ca hitāni ca |
mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ

गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत ।
एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा

gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle'nvavaikṣata |
evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāstathā

रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः ।
तेषामतियशा लोके रामः सत्यपराक्रमः

rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ |
teṣāmatiyaśā loke rāmaḥ satyaparākramaḥ

स्वयंभूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ।
रामश्च सीतया सार्धं विजहार बहूनृतून्

svayaṃbhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ |
rāmaśca sītayā sārdhaṃ vijahāra bahūnṛtūn

मनस्वी तद्गतमनास्तस्या हृदि समर्पितः ।
प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति

manasvī tadgatamanāstasyā hṛdi samarpitaḥ |
priyā tu sītā rāmasya dārāḥ pitṛkṛtā iti

गुणाद्रूपगुणाच्चापि प्रीतिर्भूयोऽभिवर्धते ।
तस्याश्च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते

guṇādrūpaguṇāccāpi prītirbhūyo'bhivardhate |
tasyāśca bhartā dviguṇaṃ hṛdaye parivartate

अन्तर्गतमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा ।
तस्य भूयो विशेषेण मैथिली जनकात्मजा ।
देवताभिः समा रूपे सीता श्रीरिव रूपिणी

antargatamapi vyaktamākhyāti hṛdayaṃ hṛdā |
tasya bhūyo viśeṣeṇa maithilī janakātmajā |
devatābhiḥ samā rūpe sītā śrīriva rūpiṇī

तया स राजर्षिसुतोऽभिकामया ।
समेयिवानुत्तमराजकन्यया ।
अतीव रामः शुशुभे मुदान्वितो
विभुः श्रिया विष्णुरिवामरेश्वरः

tayā sa rājarṣisuto'bhikāmayā |
sameyivānuttamarājakanyayā |
atīva rāmaḥ śuśubhe mudānvito
vibhuḥ śriyā viṣṇurivāmareśvaraḥ