सर्ग 58: शापित त्रिशंकु विश्वामित्र की शरण में

ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्

tatastriśaṅkorvacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam |
ṛṣiputraśataṃ rāma rājānamidamabravīt

प्रत्याख्यातोऽसि दुर्मेधो गुरुणा सत्यवादिना ।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्

pratyākhyāto'si durmedho guruṇā satyavādinā |
taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaramupeyivān

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः

ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ |
na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ

अशक्यमिति सोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः ।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथंचन

aśakyamiti sovāca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥ kathaṃcana

बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः ।
याजने भगवान् शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव

bāliśastvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ |
yājane bhagavān śaktastrailokyasyāpi pārthiva

अवमानं कथं कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे वयम् ।
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्

avamānaṃ kathaṃ kartuṃ tasya śakṣyāmahe vayam |
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram

स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत् ।
प्रत्याख्यातो भगवता गुरुपुत्रैस्तथैव हि

sa rājā punarevaitānidaṃ vacanamabravīt |
pratyākhyāto bhagavatā guruputraistathaiva hi

अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः ।
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्

anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu tapodhanāḥ |
ṛṣiputrāstu tacchrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam

शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि ।
इत्युक्त्वा ते महात्मानो विविशुः स्वं स्वमाश्रमम्

śepuḥ paramasaṃkruddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi |
ityuktvā te mahātmāno viviśuḥ svaṃ svamāśramam

अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः ।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ |
nīlavastradharo nīlaḥ puruṣo dhvastamūrdhajaḥ

चित्यमाल्यांगरागश्च आयसाभरणोऽभवत् ।
तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्

cityamālyāṃgarāgaśca āyasābharaṇo'bhavat |
taṃ dṛṣṭvā mantriṇaḥ sarve tyajya caṇḍālarūpiṇam

प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः ।
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्

prādravan sahitā rāma paurā ye'syānugāminaḥ |
eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān

दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम् ।
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्

dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ tapodhanam |
viśvāmitrastu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam

चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ।
कारुण्यात् स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः

caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyamāgataḥ |
kāruṇyāt sa mahātejā vākyaṃ paramadhārmikaḥ

इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम् ।
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल

idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghoradarśanam |
kimāgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala

अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ।
अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः

ayodhyādhipate vīra śāpāccaṇḍālatāṃ gataḥ |
atha tadvākyamākarṇya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ

अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ।
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च

abravīt prāñjalirvākyaṃ vākyajño vākyakovidam |
pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca

अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ।
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन

anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ |
saśarīro divaṃ yāyāmiti me saumyadarśana

मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन

mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tacca nāvāpyate phalam |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana

कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ।
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः

kṛcchreṣvapi gataḥ saumya kṣatradharmeṇa te śape |
yajñairbahuvidhairiṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ

गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः ।
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः

guravaśca mahātmānaḥ śīlavṛttena toṣitāḥ |
dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartumicchataḥ

परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṃgava |
daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः ।
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकांक्षतः ।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः

daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ |
tasya me paramārtasya prasādamabhikāṃkṣataḥ |
kartumarhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ

नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यच्छरणमस्ति मे ।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि

nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaccharaṇamasti me |
daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitumarhasi