सर्ग 43: गंगा का शिव की जटाओं में अवतरण

देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीं राम वत्सरं समुपासत

devadeve gate tasmin so'ṅguṣṭhāgranipīḍitām |
kṛtvā vasumatīṃ rāma vatsaraṃ samupāsata

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत्

atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ |
umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम्

prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |
śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम्

tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā |
tadā sātimahadrūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca duḥsaham

आकाशादपतद् राम शिवे शिवशिरस्युत ।
अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा

ākāśādapatad rāma śive śivaśirasyuta |
acintayacca sā devī gaṅgā paramadurdharā

विशाम्यहं हि पातालं स्त्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः

viśāmyahaṃ hi pātālaṃ strotasā gṛhya śaṅkaram |
tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddhastu bhagavān haraḥ

तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा ।
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि

tirobhāvayituṃ buddhiṃ cakre trinayanastadā |
sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani

हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ।
सा कथंचिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद् यत्नमास्थिता

himavatpratime rāma jaṭāmaṇḍalagahvare |
sā kathaṃcinmahīṃ gantuṃ nāśaknod yatnamāsthitā

नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमन्ततः ।
तत्रैवाबभ्रमद् देवी संवत्सरगणान् बहून्

naiva sā nirgamaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamantataḥ |
tatraivābabhramad devī saṃvatsaragaṇān bahūn

तामपश्यत् पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।
स तेन तोषितश्चासीदत्यन्तं रघुनन्दन

tāmapaśyat punastatra tapaḥ paramamāsthitaḥ |
sa tena toṣitaścāsīdatyantaṃ raghunandana

विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ।
तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरे

visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati |
tasyāṃ visṛjyamānāyāṃ sapta srotāṃsi jajñire

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथैव च ।
तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजलाः शुभाः

hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathaiva ca |
tisraḥ prācīṃ diśaṃ jagmurgaṅgāḥ śivajalāḥ śubhāḥ

सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।
तिस्रश्चैता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु दिशं शुभाः

sucakṣuścaiva sītā ca sindhuścaiva mahānadī |
tisraścaitā diśaṃ jagmuḥ pratīcīṃ tu diśaṃ śubhāḥ

सप्तमी चान्वगात् तासां भगीरथरथं तदा ।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यंदनमास्थितः

saptamī cānvagāt tāsāṃ bhagīratharathaṃ tadā |
bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syaṃdanamāsthitaḥ

प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।
गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमागता

prāyādagre mahātejā gaṅgā taṃ cāpyanuvrajat |
gaganācchaṅkaraśirastato dharaṇimāgatā

असर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ।
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तथा

asarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam |
matsyakacchapasaṅghaiśca śiṃśumāragaṇaistathā

पतद्भिः पतितैश्चैव व्यरोचत वसुंधरा ।
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तथा

patadbhiḥ patitaiścaiva vyarocata vasuṃdharā |
tato devarṣigandharvā yakṣasiddhagaṇāstathā

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद् गां गतां तदा ।
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा

vyalokayanta te tatra gaganād gāṃ gatāṃ tadā |
vimānairnagarākārairhayairgajavaraistadā

पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।
तदद्भुतमिमं लोके गङ्गावतरमुत्तमम्

pāriplavagatāścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ |
tadadbhutamimaṃ loke gaṅgāvataramuttamam

दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।
सम्पतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा

didṛkṣavo devagaṇāḥ samīyuramitaujasaḥ |
sampatadbhiḥ suragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā

शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ।
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः

śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam |
śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ

विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत् तदा ।
पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा

vidyudbhiriva vikṣiptairākāśamabhavat tadā |
pāṇḍuraiḥ salilotpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā

शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ।
क्वचिद् द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम्

śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasamplavaiḥ |
kvacid drutataraṃ yāti kuṭilaṃ kvacidāyatam

विनतं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद् याति शनैः शनैः ।
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः

vinataṃ kvacidudbhūtaṃ kvacid yāti śanaiḥ śanaiḥ |
salilenaiva salilaṃ kvacidabhyāhataṃ punaḥ

मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः ।
तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः

muhurūrdhvapathaṃ gatvā papāta vasudhāṃ punaḥ |
tacchaṅkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ

व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ।
तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः

vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam |
tatrarṣigaṇagandharvā vasudhātalavāsinaḥ

भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ।
शापात् प्रपतिता ये च गगनाद् वसुधातलम्

bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ |
śāpāt prapatitā ye ca gaganād vasudhātalam

कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ।
धूपपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ शुभान्विताः

kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ |
dhūpapāpāḥ punastena toyenātha śubhānvitāḥ

पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान् प्रतिपेदिरे ।
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता

punarākāśamāviśya svām̐llokān pratipedire |
mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā

कृताभिषेको गङ्गायां बभूव गतकल्मषः ।
भगीरथो हि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः

kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva gatakalmaṣaḥ |
bhagīratho hi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ

प्रायादग्रे महाराजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः

prāyādagre mahārājāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt |
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ

गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः ।
सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः

gandharvayakṣapravarāḥ sakinnaramahoragāḥ |
sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugāḥ

गङ्गामन्वगमन् प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ।
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी

gaṅgāmanvagaman prītāḥ sarve jalacarāśca ye |
yato bhagīratho rājā tato gaṅgā yaśasvinī

जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।
ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः

jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī |
tato hi yajamānasya jahnoradbhutakarmaṇaḥ

गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महत्मनः ।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो जह्नुश्च राघव

gaṅgā samplāvayāmāsa yajñavāṭaṃ mahatmanaḥ |
tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddho jahnuśca rāghava

अपिबत् तु जलं सर्वं गङ्गयाः परमाद्भुतम् ।
ततो देवाः सगन्घर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः

apibat tu jalaṃ sarvaṃ gaṅgayāḥ paramādbhutam |
tato devāḥ sagangharvā ṛṣayaśca suvismitāḥ

पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ।
गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः

pūjayanti mahātmānaṃ jahnuṃ puruṣasattamam |
gaṅgāṃ cāpi nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ

ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्यामसृजत् प्रभुः ।
तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीति च

tatastuṣṭo mahātejāḥ śrotrābhyāmasṛjat prabhuḥ |
tasmājjahnusutā gaṅgā procyate jāhnavīti ca

जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ।
सागरं चापि सम्प्रप्ता सा सरित्प्रवरा तदा

jagāma ca punargaṅgā bhagīratharathānugā |
sāgaraṃ cāpi sampraptā sā saritpravarā tadā

रसातलमुपागच्छत् सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ।
भगीरथोऽपि राजार्षिर्गङ्गामादाय यत्नतः

rasātalamupāgacchat siddhyarthaṃ tasya karmaṇaḥ |
bhagīratho'pi rājārṣirgaṅgāmādāya yatnataḥ

पितमहान् भस्मकृतानपश्यद् गतचेतनः ।
अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।
प्लावयत् पूतपाप्मानः स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम

pitamahān bhasmakṛtānapaśyad gatacetanaḥ |
atha tadbhasmanāṃ rāśiṃ gaṅgāsalilamuttamam |
plāvayat pūtapāpmānaḥ svargaṃ prāptā raghūttama