सर्ग 18: चारों राजकुमारों का जन्म

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः ।
प्रतिगृह्यमरा भागान् प्रतिजग्मुर्यथागतम्

nirvṛtte tu kratau tasmin hayamedhe mahātmanaḥ |
pratigṛhyamarā bhāgān pratijagmuryathāgatam

समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः ।
प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः

samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ |
praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ

यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः ।
मुदिताः प्रययुर्देशान् प्रणम्य मुनिपुंगवम्

yathārhaṃ pūjitāstena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ |
muditāḥ prayayurdeśān praṇamya munipuṃgavam

श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वगृहाणि पुरात् ततः ।
बलानि राज्ञां शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे

śrīmatāṃ gacchatāṃ teṣāṃ svagṛhāṇi purāt tataḥ |
balāni rājñāṃ śubhrāṇi prahṛṣṭāni cakāśire

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।
प्रविवेश पुरीं श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्

gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ |
praviveśa purīṃ śrīmān puraskṛtya dvijottamān

शान्तया प्रययौ सार्धमृशष्यशृङ्गः सुपूजितः ।
अमुगम्यमानो राज्ञा च सानुयात्रेण धीमता

śāntayā prayayau sārdhamṛśaṣyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ |
amugamyamāno rājñā ca sānuyātreṇa dhīmatā

एवं विसृज्य तान् सर्वान् राजा सम्पूर्णमानसः ।
उवास सुखितस्तत्र पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्

evaṃ visṛjya tān sarvān rājā sampūrṇamānasaḥ |
uvāsa sukhitastatra putrotpattiṃ vicintayan

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट् समत्ययुः ।
ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ

tato yajñe samāpte tu ṛtūnāṃ ṣaṭ samatyayuḥ |
tataśca dvādaśe māse caitre nāvamike tithau

नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।
ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह

nakṣatre'ditidaivatye svoccasaṃstheṣu pañcasu |
graheṣu karkaṭe lagne vākpatāvindunā saha

प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम् ।
कौसल्याजनयद् रामं दिव्यलक्षणसंयुतम्

prodyamāne jagannāthaṃ sarvalokanamaskṛtam |
kausalyājanayad rāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam

विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुनन्दनम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं रक्तोष्ठं दुन्दुभिस्वनम्

viṣṇorardhaṃ mahābhāgaṃ putramaikṣvākunandanam |
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ raktoṣṭhaṃ dundubhisvanam

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना

kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā |
yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।
साक्षाद् विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः

bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ |
sākṣād viṣṇoścaturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ

अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत् सुतौ ।
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ

atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayat sutau |
vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇorardhasamanvitau

पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधीः ।
सार्पे जातौ तु सौमित्री कुलीरेऽभ्युदिते रवौ

puṣye jātastu bharato mīnalagne prasannadhīḥ |
sārpe jātau tu saumitrī kulīre'bhyudite ravau

राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ।
गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः

rājñaḥ putrā mahātmānaścatvāro jajñire pṛthak |
guṇavanto'nurūpāśca rucyā proṣṭhapadopamāḥ

जगुः कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खात् पतत्

jaguḥ kalaṃ ca gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāt patat

उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ।
रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसंकुलाः

utsavaśca mahānāsīdayodhyāyāṃ janākulaḥ |
rathyāśca janasambādhā naṭanartakasaṃkulāḥ

गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथापरैः ।
विरेजुर्विपुलास्तत्र सर्वरत्नसमन्विताः

gāyanaiśca virāviṇyo vādanaiśca tathāparaiḥ |
virejurvipulāstatra sarvaratnasamanvitāḥ

प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तम् गोधनानि सहस्रशः

pradeyāṃśca dadau rājā sūtamāgadhavandinām |
brāhmaṇebhyo dadau vittam godhanāni sahasraśaḥ

अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाकरोत् ।
ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्

atītyaikādaśāhaṃ tu nāmakarma tathākarot |
jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam

सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा ।
वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कुरुते तदा

saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparaṃ tathā |
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kurute tadā

ब्राह्मणान् भोजयामास पौराजानपदानपि ।
अददद् ब्राह्मणानां च रत्नौघमलं बहु

brāhmaṇān bhojayāmāsa paurājānapadānapi |
adadad brāhmaṇānāṃ ca ratnaughamalaṃ bahu

तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ।
तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः

teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇyakārayat |
teṣāṃ keturiva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ

बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव सम्मतः ।
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः

babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūriva sammataḥ |
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ

सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।
तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः

sarve jñānopasampannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ |
teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ

इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ।
गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु सम्मतः

iṣṭaḥ sarvasya lokasya śaśāṅka iva nirmalaḥ |
gajaskandhe'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu sammataḥ

धनुर्वेदे च निरतः पितुः शुश्रूषणे रतः ।
बाल्यात् प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः

dhanurvede ca nirataḥ pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ |
bālyāt prabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ

रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः

rāmasya lokarāmasya bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ |
sarvapriyakarastasya rāmasyāpi śarīrataḥ

लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहिःप्राण इवापरः ।
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः

lakṣmaṇo lakṣmisampanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ |
na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ

मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ।
यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः

mṛṣṭamannamupānītamaśnāti na hi taṃ vinā |
yadā hi hayamārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ

अथैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ।
भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः

athainaṃ pṛṣṭhato'bhyeti sadhanuḥ paripālayan |
bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ

प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत् तथा प्रियः ।
स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः

prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīt tathā priyaḥ |
sa caturbhirmahābhāgaiḥ putrairdaśarathaḥ priyaiḥ

बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः ।
ते यदा ज्ञानसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः

babhūva paramaprīto devairiva pitāmahaḥ |
te yadā jñānasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ

ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ।
तेषामेवंप्रभावाणां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्

hrīmantaḥ kīrtimantaśca sarvajñā dīrghadarśinaḥ |
teṣāmevaṃprabhāvāṇāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām

पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा ।
ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रताः

pitā daśaratho hṛṣṭo brahmā lokādhipo yathā |
te cāpi manujavyāghrā vaidikādhyayane ratāḥ

पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिताः ।
अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति

pitṛśuśrūṣaṇaratā dhanurvede ca niṣṭhitāḥ |
atha rājā daśarathasteṣāṃ dārakriyāṃ prati

चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ।
तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः

cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ

अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः ।
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह

abhyāgacchanmahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ |
sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha

शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः

śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam |
tacchrutvā vacanaṃ tasya rājño veśma pradudruvuḥ

संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ।
ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा

saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ |
te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tadā

प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः

prāptamāvedayāmāsurnṛpāyekṣvākave tadā |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ

प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ।
स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम्

pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇamiva vāsavaḥ |
sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam

प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ।
स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

prahṛṣṭavadano rājā tato'rghyamupahārayat |
sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā

कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ।
पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च

kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam |
pure kośe janapade bāndhaveṣu suhṛtsu ca

कुशलं कौशिको राज्ञः पर्यपृच्छत् सुधार्मिकः ।
अपि ते संनताः सर्वे सामन्तरिपवो जिताः

kuśalaṃ kauśiko rājñaḥ paryapṛcchat sudhārmikaḥ |
api te saṃnatāḥ sarve sāmantaripavo jitāḥ

दैवं च मानुषं चैव कर्म ते साध्वनुष्ठितम् ।
वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गवः

daivaṃ ca mānuṣaṃ caiva karma te sādhvanuṣṭhitam |
vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṅgavaḥ

ऋषींश्च तान् यथान्यायं महाभाग उवाच ह ।
ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम्

ṛṣīṃśca tān yathānyāyaṃ mahābhāga uvāca ha |
te sarve hṛṣṭamanasastasya rājño niveśanam

विविशुः पूजितास्तेन निषेदुश्च यथार्हतः ।
अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम्

viviśuḥ pūjitāstena niṣeduśca yathārhataḥ |
atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim

उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ।
यथामृतस्य सम्प्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके

uvāca paramodāro hṛṣṭastamabhipūjayan |
yathāmṛtasya samprāptiryathā varṣamanūdake

यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य वै ।
प्रणष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदयः

yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya vai |
praṇaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodayaḥ

तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ।
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः

tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune |
kaṃ ca te paramaṃ kāmaṃ karomi kimu harṣitaḥ

पात्रभूतोऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

pātrabhūto'si me vipra diṣṭyā prāpto'si mānada |
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam

यस्माद् विप्रेन्द्रमद्राक्षं सुप्रभाता निशा मम ।
पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः

yasmād viprendramadrākṣaṃ suprabhātā niśā mama |
pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ

ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ।
तदद्भुतमभूद् विप्र पवित्रं परमं मम

brahmarṣitvamanuprāptaḥ pūjyo'si bahudhā mayā |
tadadbhutamabhūd vipra pavitraṃ paramaṃ mama

शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात् प्रभो ।
ब्रूहि यत् प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति

śubhakṣetragataścāhaṃ tava saṃdarśanāt prabho |
brūhi yat prārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanaṃ prati

इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थं परिवृद्धये ।
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि सुव्रत

icchāmyanugṛhīto'haṃ tvadarthaṃ parivṛddhaye |
kāryasya na vimarśaṃ ca gantumarhasi suvrata

कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान् मम ।
मम च अयमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज ।
तवागमनजः कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो द्विज

kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavān mama |
mama ca ayamanuprāpto mahānabhyudayo dvija |
tavāgamanajaḥ kṛtsno dharmaścānuttamo dvija

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं
श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।
प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः
परमऋषिः परमं जगाम हर्षम्

iti hṛdayasukhaṃ niśamya vākyaṃ
śrutisukhamātmavatā vinītamuktam |
prathitaguṇayaśā guṇairviśiṣṭaḥ
paramaṛṣiḥ paramaṃ jagāma harṣam