सर्ग 17: देवताओं से वानर वीरों की उत्पत्ति

पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम्

putratvaṃ tu gate viṣṇau rājñastasya mahātmanaḥ |
uvāca devatāḥ sarvāḥ svayambhūrbhagavānidam

सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः ।
विष्णोः सहायान् बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः

satyasaṃdhasya vīrasya sarveṣāṃ no hitaiṣiṇaḥ |
viṣṇoḥ sahāyān balinaḥ sṛjadhvaṃ kāmarūpiṇaḥ

मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमान् जवे ।
नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान्

māyāvidaśca śūrāṃśca vāyuvegasamān jave |
nayajñān buddhisampannān viṣṇutulyaparākramān

असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान् ।
सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव

asaṃhāryānupāyajñān divyasaṃhananānvitān |
sarvāstraguṇasampannānamṛtaprāśanāniva

अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च ।
यक्षपन्नगकन्यासु ऋक्षविद्याधरीषु च

apsarassu ca mukhyāsu gandharvīṇāṃ tanūṣu ca |
yakṣapannagakanyāsu ṛkṣavidyādharīṣu ca

किन्नरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च ।
सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान्

kinnarīṇāṃ ca gātreṣu vānarīṇāṃ tanūṣu ca |
sṛjadhvaṃ harirūpeṇa putrāṃstulyaparākramān

पूर्वम् एव मया सृष्टो जाम्बवान् ऋक्ष पुङ्गवः ।
जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्रात् अजायत

pūrvam eva mayā sṛṣṭo jāmbavān ṛkṣa puṅgavaḥ |
jṛmbhamāṇasya sahasā mama vakrāt ajāyata

ते तथोक्ता भगवता तत् प्रतिश्रुत्य शासनम् ।
जनयामासुरेवं ते पुत्रान् वानररूपिणः

te tathoktā bhagavatā tat pratiśrutya śāsanam |
janayāmāsurevaṃ te putrān vānararūpiṇaḥ

ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः ।
चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः

ṛṣayaśca mahātmānaḥ siddhavidyādharoragāḥ |
cāraṇāśca sutān vīrān sasṛjurvanacāriṇaḥ

वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमात्मजम् ।
सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः

vānarendraṃ mahendrābhamindro vālinamātmajam |
sugrīvaṃ janayāmāsa tapanastapatāṃ varaḥ

बृहस्पतिस्त्वजनयत् तारं नाम महाकपिम् ।
सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम्

bṛhaspatistvajanayat tāraṃ nāma mahākapim |
sarvavānaramukhyānāṃ buddhimantamanuttamam

धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः ।
विश्वकर्मा त्वजनयन्नलं नाम महाकपिम्

dhanadasya sutaḥ śrīmān vānaro gandhamādanaḥ |
viśvakarmā tvajanayannalaṃ nāma mahākapim

पावकस्य सुतः श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभः ।
तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वीर्यवान्

pāvakasya sutaḥ śrīmān nīlo'gnisadṛśaprabhaḥ |
tejasā yaśasā vīryādatyaricyata vīryavān

रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ ।
मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुः स्वयम्

rūpadraviṇasampannāvaśvinau rūpasammatau |
maindaṃ ca dvividaṃ caiva janayāmāsatuḥ svayam

वरुणो जनयामास सुषेणं नाम वानरम् ।
शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलः

varuṇo janayāmāsa suṣeṇaṃ nāma vānaram |
śarabhaṃ janayāmāsa parjanyastu mahābalaḥ

मारुतस्यौरसः श्रीमान् हनुमान् नाम वानरः ।
वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे

mārutasyaurasaḥ śrīmān hanumān nāma vānaraḥ |
vajrasaṃhananopeto vainateyasamo jave

सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान् बलवानपि ।
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः

sarvavānaramukhyeṣu buddhimān balavānapi |
te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhodyatāḥ

अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ।
ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः

aprameyabalā vīrā vikrāntāḥ kāmarūpiṇaḥ |
te gajācalasaṃkāśā vapuṣmanto mahābalāḥ

ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ।
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः

ṛkṣavānaragopucchāḥ kṣipramevābhijajñire |
yasya devasya yadrūpaṃ veṣo yaśca parākramaḥ

अजायत समं तेन तस्य तस्य पृथक् पृथक् ।
गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः किंचिदुन्नतविक्रमाः

ajāyata samaṃ tena tasya tasya pṛthak pṛthak |
golāṅgūlīṣu cotpannāḥ kiṃcidunnatavikramāḥ

ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च ।
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्ययक्षा यशस्विनः

ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kinnarīṣu ca |
devā maharṣigandharvāstārkṣyayakṣā yaśasvinaḥ

नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ।
बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः

nāgāḥ kimpuruṣāścaiva siddhavidyādharoragāḥ |
bahavo janayāmāsurhṛṣṭāstatra sahasraśaḥ

चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ।
वानरान् सुमहाकायान् सर्वान् वै वनचारिणः

cāraṇāśca sutān vīrān sasṛjurvanacāriṇaḥ |
vānarān sumahākāyān sarvān vai vanacāriṇaḥ

अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च ।
नागकन्यासु च तदा गन्धर्वीणां तनूषु च ।
कामरूपबलोपेता यथाकामविचारिणः

apsarassu ca mukhyāsu tathā vidyādharīṣu ca |
nāgakanyāsu ca tadā gandharvīṇāṃ tanūṣu ca |
kāmarūpabalopetā yathākāmavicāriṇaḥ

सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च ।
शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपयोधिनः

siṃhaśārdūlasadṛśā darpeṇa ca balena ca |
śilāpraharaṇāḥ sarve sarve pādapayodhinaḥ

नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ।
विचालयेयुः शैलेन्द्रान् भेदयेयुः स्थिरान् द्रुमान्

nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ sarve sarve sarvāstrakovidāḥ |
vicālayeyuḥ śailendrān bhedayeyuḥ sthirān drumān

क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ।
दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवान्

kṣobhayeyuśca vegena samudraṃ saritāṃ patim |
dārayeyuḥ kṣitiṃ padbhyāmāplaveyurmahārṇavān

नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ।
गृह्णीयुरपि मातङ्गान् मत्तान् प्रव्रजतो वने

nabhastalaṃ viśeyuśca gṛhṇīyurapi toyadān |
gṛhṇīyurapi mātaṅgān mattān pravrajato vane

नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान् ।
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम्

nardamānāṃśca nādena pātayeyurvihaṅgamān |
īdṛśānāṃ prasūtāni harīṇāṃ kāmarūpiṇām

शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ।
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः

śataṃ śatasahasrāṇi yūthapānāṃ mahātmanām |
te pradhāneṣu yūtheṣu harīṇāṃ hariyūthapāḥ

बभूवुर्यूथपश्रेष्ठान् वीरांश्चाजनयन् हरीन् ।
अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः

babhūvuryūthapaśreṣṭhān vīrāṃścājanayan harīn |
anye ṛkṣavataḥ prasthānupatasthuḥ sahasraśaḥ

अन्ये नानाविधाञ्छैलान् काननानि च भेजिरे ।
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्

anye nānāvidhāñchailān kānanāni ca bhejire |
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam

भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्वे च हरियूथपाः ।
नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान्

bhrātarāvupatasthuste sarve ca hariyūthapāḥ |
nalaṃ nīlaṃ hanūmantamanyāṃśca hariyūthapān

ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
विचरन्तोऽर्दयन् सर्वान् सिंहव्याघ्रमहोरगान्

te tārkṣyabalasampannāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
vicaranto'rdayan sarvān siṃhavyāghramahoragān

महाबलो महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः ।
जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान्

mahābalo mahābāhurvālī vipulavikramaḥ |
jugopa bhujavīryeṇa ṛkṣagopucchavānarān

तैरियं पृथिवी शूरैः सपर्वतवनार्णवा ।
कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः

tairiyaṃ pṛthivī śūraiḥ saparvatavanārṇavā |
kīrṇā vividhasaṃsthānairnānāvyañjanalakṣaṇaiḥ

तैर्मेघवृन्दाचलकूटसंनिभै-
र्महाबलैर्वानरयूथपाधिपैः
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः
समावृता रामसहायहेतोः

tairmeghavṛndācalakūṭasaṃnibhai-
rmahābalairvānarayūthapādhipaiḥ
babhūva bhūrbhīmaśarīrarūpaiḥ
samāvṛtā rāmasahāyahetoḥ