सर्ग 97: श्रीराम लक्ष्मण को शान्त करते हैं

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम् ।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्

susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrcchitam |
rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा ।
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते

kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā |
maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate

पितु: सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम् ।
किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण

pitu: satyaṃ pratiśrutya hatvā bharatamāgatam |
kiṃ kariṣyāmi rājyena sāpavādena lakṣmaṇa

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत् ।
नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव

yaddravyaṃ bāndhavānāṃ vā mitrāṇāṃ vā kṣaye bhavet |
nāhaṃ tat pratigṛhṇīyāṃ bhakṣān viṣakṛtāniva

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।
इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |
icchāmi bhavatāmarthe etat pratiśrṛṇomi te

भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण ।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे

bhrāta'ṇāṃ saṅgrahārthaṃ ca sukhārthaṃ cāpi lakṣmaṇa |
rājyamapyahamicchāmi satyenāyudhamālabhe

नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा ।
नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण

neyaṃ mama mahī saumya durllabhā sāgarāmbarā |
nahīccheyamadharmeṇa śakratvamapi lakṣmaṇa

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद ।
भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी

yadvinā bharataṃ tvāṃ ca śatrughnaṃ cāpi mānada |
bhavenmama sukhaṃ kiñcidbhasma tat kurutāṃ śikhī

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सल: ।
मम प्राणात् प्रियतर: कुलधर्ममनुस्मरन्

manye'hamāgato'yodhyāṃ bharato bhrātṛvatsala: |
mama prāṇāt priyatara: kuladharmamanusmaran

श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् ।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ

śrutvā pravrājitaṃ māṃ hi jaṭāvalkaladhāriṇam |
jānakyā sahitaṃ vīra tvayā ca puruṣarṣabha

स्नेहेनाक्रान्तहृदय: शोकेनाकुलितेन्द्रिय: ।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गत:

snehenākrāntahṛdaya: śokenākulitendriya: |
draṣṭumabhyāgato hyeṣa bharato nānyathā gata:

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन् ।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागत:

ambāṃ ca kaikayīṃ ruṣya paruṣaṃ cāpriyaṃ vadan |
prasādya pitaraṃ śrīmān rājyaṃ me dātumāgata:

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति ।
अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्

prāptakālaṃ yadeṣo'smān bharato draṣṭumicchati |
asmāsu manasāpyeṣa nāpriyaṃ kiñcidācaret

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम् ।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे

vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā nu kim |
īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase

नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वच: ।
अहं ह्यप्रियमुक्त: स्यां भरतस्याप्रिये कृते

nahi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vaca: |
ahaṃ hyapriyamukta: syāṃ bharatasyāpriye kṛte

कथं नु पुत्रा: पितरं हन्यु: कस्याञ्चिदापदि ।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मन:

kathaṃ nu putrā: pitaraṃ hanyu: kasyāñcidāpadi |
bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇamātmana:

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे ।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्

yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase |
vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वत: ।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति

ucyamāno'pi bharato mayā lakṣmaṇa tattvata: |
rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रत: ।
लक्ष्मण: प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया

tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rata: |
lakṣmaṇa: praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā

तद्वाक्यं लक्ष्मण: श्रुत्वा व्रीडित: प्रत्युवाच ह ।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायात: पिता दशरथ: स्वयम्

tadvākyaṃ lakṣmaṇa: śrutvā vrīḍita: pratyuvāca ha |
tvāṃ manye draṣṭumāyāta: pitā daśaratha: svayam

व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघव: प्रत्युवाच ह ।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागत:

vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghava: pratyuvāca ha |
eṣa manye mahābāhurihāsmān draṣṭumāgata:

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान: सुखोचितौ ।
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति

athavā nau dhruvaṃ manye manyamāna: sukhocitau |
vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ।
पिता मे राघव: श्रीमान् वनादादाय यास्यति

imāṃ vāpyeṣa vaidehīmatyantasukhasevinīm |
pitā me rāghava: śrīmān vanādādāya yāsyati

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।
वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ

etau tau samprakāśete gotravantau manoramau |
vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau

स एष सुमहाकाय: कम्पते वाहिनीमुखे ।
नाग: शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमत:

sa eṣa sumahākāya: kampate vāhinīmukhe |
nāga: śatruñjayo nāma vṛddhastātasya dhīmata:

न तु पश्यामि तच्छत्त्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम् ।
पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे

na tu paśyāmi tacchattraṃ pāṇḍaraṃ lokasatkṛtam |
piturdivyaṃ mahābāho saṃśayo bhavatīha me

प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम्

prathamamardhamuttarārdhena yojanīyam

अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जय: ।
लक्ष्मण: प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वत:

avatīryya tu sālāgrāttasmātsa samitiñjaya: |
lakṣmaṇa: prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvata:

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति ।
समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्

bharatenāpi sandiṣṭā sammardo na bhavediti |
samantāttasya śailasya senā vāsamakalpayat

अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा ।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला

adhyarddhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā |
pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम् ।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता

sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darppam |
prasādanārthaṃ raghunandanasya virājate nītimatā praṇītā