सर्ग 59: सुमन्त्र की बात सुनकर दशरथ का शोक

मम तु अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णम् अश्रु विमुन्चन्तः रामे सम्प्रस्थिते वनम्

mama tu aśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇam aśru vimuncantaḥ rāme samprasthite vanam

उभाभ्याम् राज पुत्राभ्याम् अथ कृत्वा अहम् ज्ञलिम् ।
प्रस्थितः रथम् आस्थाय तत् दुह्खम् अपि धारयन्

ubhābhyām rāja putrābhyām atha kṛtvā aham jñalim |
prasthitaḥ ratham āsthāya tat duhkham api dhārayan

गुहा इव सार्धम् तत्र एव स्थितः अस्मि दिवसान् बहून् ।
आशया यदि माम् रामः पुनः शब्दापयेद् इति

guhā iva sārdham tatra eva sthitaḥ asmi divasān bahūn |
āśayā yadi mām rāmaḥ punaḥ śabdāpayed iti

विषये ते महा राज माम व्यसन कर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्प अन्कुर कोरकाः

viṣaye te mahā rāja māma vyasana karśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpa ankura korakāḥ

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सराम्सि च ।
परिष्कुपलाशानि वनान्युपवनानि च

upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāmsi ca |
pariṣkupalāśāni vanānyupavanāni ca

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
राम शोक अभिभूतम् तन् निष्कूजम् अभवद् वनम्

na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |
rāma śoka abhibhūtam tan niṣkūjam abhavad vanam

लीन पुष्कर पत्राः च नर इन्द्र कलुष उदकाः ।
सम्तप्त पद्माः पद्मिन्यो लीन मीन विहम्गमाः

līna puṣkara patrāḥ ca nara indra kaluṣa udakāḥ |
samtapta padmāḥ padminyo līna mīna vihamgamāḥ

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
न अद्य भान्ति अल्प गन्धीनि फलानि च यथा पुरम्

jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
na adya bhānti alpa gandhīni phalāni ca yathā puram

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च ।
न चाभिरामानारामान् पश्यामि मनुजर्षभ

atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagāni ca |
na cābhirāmānārāmān paśyāmi manujarṣabha

प्रविशन्तम् अयोध्याम् माम् न कश्चित् अभिनन्दति ।
नरा रामम् अपश्यन्तः निह्श्वसन्ति मुहुर् मुहुः

praviśantam ayodhyām mām na kaścit abhinandati |
narā rāmam apaśyantaḥ nihśvasanti muhur muhuḥ

देव राजरथम् दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गगतो जनः

deva rājaratham dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhaḥ sarvo rājamārgagato janaḥ

हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः अवेक्ष्य रथम् आगतम् ।
हाहा कार कृता नार्यो राम अदर्शन कर्शिताः

harmyaiḥ vimānaiḥ prāsādaiḥ avekṣya ratham āgatam |
hāhā kāra kṛtā nāryo rāma adarśana karśitāḥ

आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रु वेग परिप्लुतैः ।
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः

āyataiḥ vimalaiḥ netraiḥ aśru vega pariplutaiḥ |
anyonyam abhivīkṣante vyaktam ārtatarāḥ striyaḥ

न अमित्राणाम् न मित्राणाम् उदासीन जनस्य च ।
अहम् आर्ततया कम्चित् विशेषम् न उपलक्षये

na amitrāṇām na mitrāṇām udāsīna janasya ca |
aham ārtatayā kamcit viśeṣam na upalakṣaye

अप्रहृष्ट मनुष्या च दीन नाग तुरम्गमा ।
आर्त स्वर परिम्लाना विनिह्श्वसित निह्स्वना

aprahṛṣṭa manuṣyā ca dīna nāga turamgamā |
ārta svara parimlānā vinihśvasita nihsvanā

निरानन्दा महा राज राम प्रव्राजन आतुला ।
कौसल्या पुत्र हीना इवायोध्या प्रतिभाति मा मा

nirānandā mahā rāja rāma pravrājana ātulā |
kausalyā putra hīnā ivāyodhyā pratibhāti mā mā

सूतस्य वचनम् श्रुत्वा वाचा परम दीनया ।
बाष्प उपहतया राजा तम् सूतम् इदम् अब्रवीत्

sūtasya vacanam śrutvā vācā parama dīnayā |
bāṣpa upahatayā rājā tam sūtam idam abravīt

कैकेय्या विनियुक्तेन पाप अभिजन भावया ।
मया न मन्त्र कुशलैः वृद्धैः सह समर्थितम्

kaikeyyā viniyuktena pāpa abhijana bhāvayā |
mayā na mantra kuśalaiḥ vṛddhaiḥ saha samarthitam

न सुहृद्भिर् न च अमात्यैः मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मया अयम् अर्थः सम्मोहात् स्त्री हेतोह् सहसा कृतः

na suhṛdbhir na ca amātyaiḥ mantrayitvā na naigamaiḥ |
mayā ayam arthaḥ sammohāt strī hetoh sahasā kṛtaḥ

भवितव्यतया नूनम् इदम् वा व्यसनम् महत् ।
कुलस्य अस्य विनाशाय प्राप्तम् सूत यदृच्चया

bhavitavyatayā nūnam idam vā vyasanam mahat |
kulasya asya vināśāya prāptam sūta yadṛccayā

सूत यद्य् अस्ति ते किम्चिन् मया अपि सुकृतम् कृतम् ।
त्वम् प्रापय आशु माम् रामम् प्राणाः सम्त्वरयन्ति माम्

sūta yady asti te kimcin mayā api sukṛtam kṛtam |
tvam prāpaya āśu mām rāmam prāṇāḥ samtvarayanti mām

यद् यद् या अपि मम एव आज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम्

yad yad yā api mama eva ājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtam api jīvitum

अथवा अपि महा बाहुर् गतः दूरम् भविष्यति ।
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रम् रामाय दर्शय

athavā api mahā bāhur gataḥ dūram bhaviṣyati |
mām eva ratham āropya śīghram rāmāya darśaya

वृत्त दम्ष्ट्रः महा इष्वासः क्व असौ लक्ष्मण पूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्व् एनम् पश्येयम् सह सीतया

vṛtta damṣṭraḥ mahā iṣvāsaḥ kva asau lakṣmaṇa pūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhv enam paśyeyam saha sītayā

लोहित अक्षम् महा बाहुम् आमुक्त मणि कुण्डलम् ।
रामम् यदि न पश्यामि गमिष्यामि यम क्षयम्

lohita akṣam mahā bāhum āmukta maṇi kuṇḍalam |
rāmam yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yama kṣayam

अतः नु किम् दुह्खतरम् यो अहम् इक्ष्वाकु नन्दनम् ।
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो न इह पश्यामि राघवम्

ataḥ nu kim duhkhataram yo aham ikṣvāku nandanam |
imām avasthām āpanno na iha paśyāmi rāghavam

हा राम राम अनुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।
न माम् जानीत दुह्खेन म्रियमाणम् अनाथवत्

hā rāma rāma anuja hā hā vaidehi tapasvinī |
na mām jānīta duhkhena mriyamāṇam anāthavat

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढः सुदुष्पारम् शोकसागमब्रवीत्

sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |
avagāḍhaḥ suduṣpāram śokasāgamabravīt

रामशोकमहाभोगः सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मिमहावर्तो बाष्पफेनजलाविलः

rāmaśokamahābhogaḥ sītāvirahapāragaḥ |
śvasitormimahāvarto bāṣpaphenajalāvilaḥ

बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दितमहास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः

bāhuvikṣepamīnaugho vikranditamahāsvanaḥ |
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ

ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशम्साया रामप्रव्राजनायतः

mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavelo nṛśamsāyā rāmapravrājanāyataḥ

यस्मिन् बत निमग्नोऽहम् कौसल्ये राघवम् विना ।
दुस्तरः जीवता देवि मया अयम् शोक सागरः

yasmin bata nimagno'ham kausalye rāghavam vinā |
dustaraḥ jīvatā devi mayā ayam śoka sāgaraḥ

अशोभनम् यो अहम् इह अद्य राघवम् ।
दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्इति इव राजा विलपन् महा यहाशःपपात तूर्णम् शयने स मूर्चितः

aśobhanam yo aham iha adya rāghavam |
didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇamiti iva rājā vilapan mahā yahāśaḥpapāta tūrṇam śayane sa mūrcitaḥ

इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे ।
करुणतरम् द्विगुणम् च राम हेतोः ।
वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी ।
भयम् अगमत् पुनर् एव राम माता

iti vilapati pārthive pranaṣṭe |
karuṇataram dviguṇam ca rāma hetoḥ |
vacanam anuniśamya tasya devī |
bhayam agamat punar eva rāma mātā