सर्ग 58: सुमन्त्र राम के सन्देश सुनाते हैं

प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः ।
थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात्

pratyāśvastaḥ yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ |
thājuhāva tam sūtam rāma vṛtta anta kāraṇāt

तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्

tadā sūto mahārāja kṛtāñjalirupasthitaḥ |
rāmameva anuśocantaṃ duḥkhaśokasamanvitam

वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम्

vṛddham parama samtaptam nava graham iva dvipam |
viniḥśvasantam dhyāyantam asvastham iva kunjaram

राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् ।
अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत्

rājā tu rajasā sūtam dhvasta aṅgam samupasthitam |
aśru pūrṇa mukham dīnam uvāca parama ārtavat

क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।
सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः

kva nu vatsyati dharma ātmā vṛkṣa mūlam upāśritaḥ |
so atyanta sukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ

दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत्

duḥkhasyānucito duḥkham sumantra śayanocitaḥ |
bhūmi pāla ātmajo bhūmau śete katham anāthavat

यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः

yam yāntam anuyānti sma padāti ratha kuñjarāḥ |
sa vatsyati katham rāmaḥ vijanam vanam āśritaḥ

व्यालैः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् ।
कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ

vyālaiḥ mṛgaiḥ ācaritam kṛṣṇa sarpa niṣevitam |
katham kumārau vaidehyā sārdham vanam upasthitau

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā |
rāja putrau katham pādaiḥ avaruhya rathāt gatau

सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ ।
वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम्

siddha arthaḥ khalu sūta tvam yena dṛṣṭau mama ātmajau |
vana antam praviśantau tāv aśvināv iva mandaram

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ |
sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī

आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु

āsitam śayitam bhuktam sūta rāmasya kīrtaya |
jīviṣyāmyahametena yayātiriva sādhuṣu

इति सूतः नर इन्द्रेण चोदितः सज्जमानया ।
उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया

iti sūtaḥ nara indreṇa coditaḥ sajjamānayā |
uvāca vācā rājānam sa bāṣpa parirbaddhayā

अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् ।
अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च

abravīn mām mahā rāja dharmam eva anupālayan |
anjalim rāghavaḥ kṛtvā śirasā abhipraṇamya ca

सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः

sūta madvacanāt tasya tātasya vidita ātmanaḥ |
śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ

सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम्

sarvam antaḥ puram vācyam sūta madvacanāttvayā |
ārogyam aviśeṣeṇa yathā arham ca abhivādanam

माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् ।
अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः

mātā ca mama kausalyā kuśalam ca abhivādanam |
apramādam ca vaktavyā brūyāścaimidam vacaḥ

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय

dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava |
devi devasya pādau ca devavat paripālaya

अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय

abhimānam ca mānam ca tyaktvā vartasva mātṛṣu |
anu rājāna māryām ca kaikeyīmamba kāraya

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् ।
अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर

kumāre bharate vṛttirvartitavyāca rājavat |
arthajyeṣṭhā hi rājāno rājadharmamanusmara

भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च ।
सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु

bharataḥ kuśalam vācyo vācyo mad vacanena ca |
sarvāsva eva yathā nyāyam vṛttim vartasva mātṛṣu

वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः ।
पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय

vaktavyaḥ ca mahā bāhur ikṣvāku kula nandanaḥ |
pitaram yauvarājyastho rājyastham anupālaya

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम्

atikrāntavayā rājā māsmainam vyavarorudhaḥ |
kumārarājye jīva tvam tasyaivājñpravartanām

अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी

abravīccāpi mām bhūyo bhṛśamaśrūṇi vartayan |
māteva mama mātā te draṣṭavyā putragardhinī

इति एवम् माम् महाराज बृवन्न् एव महा यशाः ।
रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत्

iti evam mām mahārāja bṛvann eva mahā yaśāḥ |
rāmaḥ rājīva tāmra akṣo bhṛśam aśrūṇi avartayat

लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः

lakṣmaṇaḥ tu susamkruddho nihśvasan vākyam abravīt |
kena ayam aparādhena rāja putraḥ vivāsitaḥ

राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् ।
कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः

rājñā tu khalu kaikeyyā laghu tvāśritya śāsanam |
kṛtam kāryamakāryam vā vayam yenābhipīḍitāḥ

यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् ।
वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम्

yadi pravrājitaḥ rāmaḥ lobha kāraṇa kāritam |
vara dāna nimittam vā sarvathā duṣkṛtam kṛtam

इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये

idam tāvadyathākāmamīśvarasya kṛte kṛtam |
rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye

असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् ।
जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम्

asamīkṣya samārabdham viruddham buddhi lāghavāt |
janayiṣyati samkrośam rāghavasya vivāsanam

अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः

aham tāvan mahā rāje pitṛtvam na upalakṣaye |
bhrātā bhartā ca bandhuḥ ca pitā ca mama rāghavaḥ

सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् ।
सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा

sarva loka priyam tyaktvā sarva loka hite ratam |
sarva loko anurajyeta katham tvā anena karmaṇā

सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि

sarvaprajābhirāmam hi rāmam pravrājya dhārmikam |
sarvalokam virudhyemam katham rājā bhaviṣyasi

जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता

jānakī tu mahā rāja niḥśvasantī tapasvinī |
bhūta upahata cittā iva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā

अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी ।
तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत्

adṛṣṭa pūrva vyasanā rāja putrī yaśasvinī |
tena duhkhena rudatī na eva mām kimcit abravīt

उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा

udvīkṣamāṇā bhartāram mukhena pariśuṣyatā |
mumoca sahasā bāṣpam mām prayāntam udīkṣya sā

तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः ।
स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी ।
निरीक्षते राज रथम् तथैव माम्

tathaiva rāmaḥ aśru mukhaḥ kṛta anjaliḥ |
sthitaḥ abhaval lakṣmaṇa bāhu pālitaḥ sthitaḥ |
tathaiva sītā rudatī tapasvinī |
nirīkṣate rāja ratham tathaiva mām