सर्ग 43: पुत्र के लिए कौसल्या का विलाप

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।
कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्

tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
kausalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim

राघवे नरशार्दूले विषं मुक्त्वाहिजिह्मगा ।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी

rāghave naraśārdūle viṣaṃ muktvāhijihmagā |
vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि

vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |
trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani

अथास्मिन् नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्

athāsmin nagare rāmaścaran bhaikṣaṃ gṛhe vaset |
kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद् यथेष्टतः ।
प्रविद्धो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना

pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānād yatheṣṭataḥ |
praviddho rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā

नागराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।
वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः

nāgarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |
vanamāviśate nūnaṃ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यनुमते त्वया ।
त्यक्तानां वनवासाय कान्यावस्था भविष्यति

vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyanumate tvayā |
tyaktānāṃ vanavāsāya kānyāvasthā bhaviṣyati

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः

te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |
kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ

अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः ।
सहभार्यं सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्

apīdānīṃ sa kālaḥ syānmama śokakṣayaḥ śivaḥ |
sahabhāryaṃ saha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam

श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी

śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात् पुनरागतौ ।
भविष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि

kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyāt punarāgatau |
bhaviṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi

कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव

kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।
लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिंदमौ

kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |
lājairavakariṣyanti praviśantāvariṃdamau

प्रविशन्तौ कदायोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।
उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सशृङ्गाविव पर्वतौ

praviśantau kadāyodhyāṃ drakṣyāmi śubhakuṇḍalau |
udagrāyudhanistriṃśau saśṛṅgāviva parvatau

कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च ।
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्

kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnāṃ phalāni ca |
pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभाः ।
अभ्युपैष्यति धर्मात्मा सुवर्ष इव लालयन्

kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhāḥ |
abhyupaiṣyati dharmātmā suvarṣa iva lālayan

निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।
पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः

niḥsaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |
pātukāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्

sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt

नहि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे

nahi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe

न हि मे जीविते किंचित् सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणं च महाबलम्

na hi me jīvite kiṃcit sāmarthyamiha kalpyate |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam

अयं हि मां दीपयतेऽद्य वह्नि-
स्तनूजशोकप्रभवो महाहितः ।
महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो
यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः

ayaṃ hi māṃ dīpayate'dya vahni-
stanūjaśokaprabhavo mahāhitaḥ |
mahīmimāṃ raśmibhiruttamaprabho
yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ