सर्ग 41: राम के जाते ही अयोध्या पर अँधेरा

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान्

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇāmantaḥpure mahān

अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।
यो गतिः शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति

anāthasya janasyāsya durbalasya tapasvinaḥ |
yo gatiḥ śaraṇaṃ cāsīt sa nāthaḥ kva nu gacchati

न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति

na krudhyatyabhiśasto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhān prasādayan sarvān samaduḥkhaḥ kva gacchati

कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते ।
तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति

kausalyāyāṃ mahātejā yathā mātari vartate |
tathā yo vartate'smāsu mahātmā kva nu gacchati

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम् ।
परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति

kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam |
paritrātā janasyāsya jagataḥ kva nu gacchati

अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संक्षयम् ।
धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति

aho niścetano rājā jīvalokasya saṃkṣayam |
dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāse pravatsyati

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
ruruduścaiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ

स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः

sa tamantaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsīt suduḥkhitaḥ

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः ।
अकुर्वन् न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत

nāgnihotrāṇyahūyanta nāpacan gṛhamedhinaḥ |
akurvan na prajāḥ kāryaṃ sūryaścāntaradhīyata

व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन् ।
पुत्रां प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत

vyasṛjan kavalān nāgā gāvo vatsān na pāyayan |
putrāṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata

त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि ।
दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः

triśaṅkurlohitāṅgaśca bṛhaspatibudhāvapi |
dāruṇāḥ somamabhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ

नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः ।
विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे

nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāśca gatatejasaḥ |
viśākhāśca sadhūmāśca nabhasi pracakāśire

कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः ।
रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्

kālikānilavegena mahodadhirivotthitaḥ |
rāme vanaṃ pravrajite nagaraṃ pracacāla tat

दिशः पर्याकुलाः सर्वास्तिमिरेणेव संवृताः ।
न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किंचन

diśaḥ paryākulāḥ sarvāstimireṇeva saṃvṛtāḥ |
na graho nāpi nakṣatraṃ pracakāśe na kiṃcana

अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् ।
आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः

akasmānnāgaraḥ sarvo jano dainyamupāgamat |
āhāre vā vihāre vā na kaścidakaronmanaḥ

शोकपर्यायसंतप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन् ।
अयोध्यायां जनः सर्वश्चुक्रोश जगतीपतिम्

śokaparyāyasaṃtaptaḥ satataṃ dīrghamucchvasan |
ayodhyāyāṃ janaḥ sarvaścukrośa jagatīpatim

बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।
न हृष्टो लभ्यते कश्चित् सर्वः शोकपरायणः

bāṣpaparyākulamukho rājamārgagato janaḥ |
na hṛṣṭo labhyate kaścit sarvaḥ śokaparāyaṇaḥ

न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः ।
न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्

na vāti pavanaḥ śīto na śaśī saumyadarśanaḥ |
na sūryastapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat

अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा ।
सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्

anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātarastathā |
sarve sarvaṃ parityajya rāmamevānvacintayan

ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः ।
शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं नैव भेजिरे

ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍhacetasaḥ |
śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ naiva bhejire

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना
पुरन्दरेणेव मही सपर्वता ।
चचाल घोरं भयशोकदीपिता
सनागयोधाश्वगणा ननाद च

tatastvayodhyā rahitā mahātmanā
purandareṇeva mahī saparvatā |
cacāla ghoraṃ bhayaśokadīpitā
sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca