सर्ग 25: कौसल्या वन के लिए राम को आशीर्वाद देती हैं

सा विनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि ।
चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी

sā vinīya tamāyāsamupaspṛśya jalaṃ śuci |
cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī

न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम ।
शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे

na śakyase vārayituṃ gacchedānīṃ raghūttama |
śīghraṃ ca vinivartasva vartasva ca satāṃ krame

यं पालयसि धर्मं त्वं प्रीत्या च नियमेन च ।
स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु

yaṃ pālayasi dharmaṃ tvaṃ prītyā ca niyamena ca |
sa vai rāghavaśārdūla dharmastvāmabhirakṣatu

येभ्यः प्रणमसे पुत्र देवेष्वायतनेषु च ।
ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः

yebhyaḥ praṇamase putra deveṣvāyataneṣu ca |
te ca tvāmabhirakṣantu vane saha maharṣibhiḥ

यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता ।
तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैः समुदितं सदा

yāni dattāni te'strāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā |
tāni tvāmabhirakṣantu guṇaiḥ samuditaṃ sadā

पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा ।
सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः

pitṛśuśrūṣayā putra mātṛśuśrūṣayā tathā |
satyena ca mahābāho ciraṃ jīvābhirakṣitaḥ

समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च ।
स्थण्डिलानि च विप्राणां शैला वृक्षाः क्षुपा ह्रदाः ।
पतङ्गाः पन्नगाः सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम

samitkuśapavitrāṇi vedyaścāyatanāni ca |
sthaṇḍilāni ca viprāṇāṃ śailā vṛkṣāḥ kṣupā hradāḥ |
pataṅgāḥ pannagāḥ siṃhāstvāṃ rakṣantu narottama

स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षिभिः ।
स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा

svasti sādhyāśca viśve ca marutaśca maharṣibhiḥ |
svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago'ryamā

लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा ।
ऋतवः षट् च ते सर्वे मासाः संवत्सराः क्षपाः

lokapālāśca te sarve vāsavapramukhāstathā |
ṛtavaḥ ṣaṭ ca te sarve māsāḥ saṃvatsarāḥ kṣapāḥ

दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ।
श्रुतिः स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः

dināni ca muhūrtāśca svasti kurvantu te sadā |
śrutiḥ smṛtiśca dharmaśca pātu tvāṃ putra sarvataḥ

स्कन्दश्च भगवान् देवः सोमश्च सबृहस्पतिः ।
सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः

skandaśca bhagavān devaḥ somaśca sabṛhaspatiḥ |
saptarṣayo nāradaśca te tvāṃ rakṣantu sarvataḥ

ते चापि सर्वतः सिद्धा दिशश्च सदिगीश्वराः ।
स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः

te cāpi sarvataḥ siddhā diśaśca sadigīśvarāḥ |
stutā mayā vane tasmin pāntu tvāṃ putra nityaśaḥ

शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च ।
द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी वायुश्च सचराचरः

śailāḥ sarve samudrāśca rājā varuṇa eva ca |
dyaurantarikṣaṃ pṛthivī vāyuśca sacarācaraḥ

नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सह दैवतैः ।
अहोरात्रे तथा संध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम्

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāśca saha daivataiḥ |
ahorātre tathā saṃdhye pāntu tvāṃ vanamāśritam

ऋतवश्चापि षट् चान्ये मासाः संवत्सरास्तथा ।
कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते

ṛtavaścāpi ṣaṭ cānye māsāḥ saṃvatsarāstathā |
kalāśca kāṣṭhāśca tathā tava śarma diśantu te

महावनेऽपि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः ।
तथा देवाश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा

mahāvane'pi carato muniveṣasya dhīmataḥ |
tathā devāśca daityāśca bhavantu sukhadāḥ sadā

राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम् ।
क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत् पुत्रक ते भयम्

rākṣasānāṃ piśācānāṃ raudrāṇāṃ krūrakarmaṇām |
kravyādānāṃ ca sarveṣāṃ mā bhūt putraka te bhayam

प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने ।
सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन् गहने तव

plavagā vṛścikā daṃśā maśakāścaiva kānane |
sarīsṛpāśca kīṭāśca mā bhūvan gahane tava

महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः ।
महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक

mahādvipāśca siṃhāśca vyāghrā ṛkṣāśca daṃṣṭriṇaḥ |
mahiṣāḥ śṛṅgiṇo raudrā na te druhyantu putraka

नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सर्वजातयः ।
मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजितास्त्विह

nṛmāṃsabhojanā raudrā ye cānye sarvajātayaḥ |
mā ca tvāṃ hiṃsiṣuḥ putra mayā sampūjitāstviha

आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ।
सर्वसम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक

āgamāste śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ |
sarvasampattayo rāma svastimān gaccha putraka

स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ।
सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः

svasti te'stvāntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ |
sarvebhyaścaiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ

शुक्रः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा ।
पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम्

śukraḥ somaśca sūryaśca dhanado'tha yamastathā |
pāntu tvāmarcitā rāma daṇḍakāraṇyavāsinam

अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखच्युताः ।
उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन

agnirvāyustathā dhūmo mantrāścarṣimukhacyutāḥ |
upasparśanakāle tu pāntu tvāṃ raghunandana

सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतकर्तृ तथर्षयः ।
ये च शेषाः सुरास्ते तु रक्षन्तु वनवासिनम्

sarvalokaprabhurbrahmā bhūtakartṛ tatharṣayaḥ |
ye ca śeṣāḥ surāste tu rakṣantu vanavāsinam

इति माल्यैः सुरगणान् गन्धैश्चापि यशस्विनी ।
स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना

iti mālyaiḥ suragaṇān gandhaiścāpi yaśasvinī |
stutibhiścānurūpābhirānarcāyatalocanā

ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना ।
हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात्

jvalanaṃ samupādāya brāhmaṇena mahātmanā |
hāvayāmāsa vidhinā rāmamaṅgalakāraṇāt

घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्चैव सर्षपान् ।
उपसम्पादयामास कौसल्या परमाङ्गना

ghṛtaṃ śvetāni mālyāni samidhaścaiva sarṣapān |
upasampādayāmāsa kausalyā paramāṅganā

उपाध्यायः स विधिना हुत्वा शान्तिमनामयम् ।
हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत्

upādhyāyaḥ sa vidhinā hutvā śāntimanāmayam |
hutahavyāvaśeṣeṇa bāhyaṃ balimakalpayat

मधुदध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यं द्विजांस्ततः ।
वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाम्

madhudadhyakṣataghṛtaiḥ svastivācyaṃ dvijāṃstataḥ |
vācayāmāsa rāmasya vane svastyayanakriyām

ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी ।
दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत्

tatastasmai dvijendrāya rāmamātā yaśasvinī |
dakṣiṇāṃ pradadau kāmyāṃ rāghavaṃ cedamabravīt

यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते ।
वृत्रनाशे समभवत् तत् ते भवतु मङ्गलम्

yanmaṅgalaṃ sahasrākṣe sarvadevanamaskṛte |
vṛtranāśe samabhavat tat te bhavatu maṅgalam

यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा ।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मङ्गलम्

yanmaṅgalaṃ suparṇasya vinatākalpayat purā |
amṛtaṃ prārthayānasya tat te bhavatu maṅgalam

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ।
अदितिर्मङ्गलं प्रादात् तत् ते भवतु मङ्गलम्

amṛtotpādane daityān ghnato vajradharasya yat |
aditirmaṅgalaṃ prādāt tat te bhavatu maṅgalam

त्रिविक्रमान् प्रक्रमतो विष्णोरतुलतेजसः ।
यदासीन्मङ्गलं राम तत् ते भवतु मङ्गलम्

trivikramān prakramato viṣṇoratulatejasaḥ |
yadāsīnmaṅgalaṃ rāma tat te bhavatu maṅgalam

ऋषयः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते ।
मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलम्

ṛṣayaḥ sāgarā dvīpā vedā lokā diśaśca te |
maṅgalāni mahābāho diśantu śubhamaṅgalam

इति पुत्रस्य शेषाश्च कृत्वा शिरसि भामिनी ।
गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना

iti putrasya śeṣāśca kṛtvā śirasi bhāminī |
gandhaiścāpi samālabhya rāmamāyatalocanā

औषधीं च सुसिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् ।
चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च

auṣadhīṃ ca susiddhārthāṃ viśalyakaraṇīṃ śubhām |
cakāra rakṣāṃ kausalyā mantrairabhijajāpa ca

उवाचापि प्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी ।
वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया

uvācāpi prahṛṣṭeva sā duḥkhavaśavartinī |
vāṅmātreṇa na bhāvena vācā saṃsajjamānayā

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ।
अवदत् पुत्रमिष्टार्थो गच्छ राम यथासुखम्

ānamya mūrdhni cāghrāya pariṣvajya yaśasvinī |
avadat putramiṣṭārtho gaccha rāma yathāsukham

अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् ।
पश्यामि त्वां सुखं वत्स संधितं राजवर्त्मसु

arogaṃ sarvasiddhārthamayodhyāṃ punarāgatam |
paśyāmi tvāṃ sukhaṃ vatsa saṃdhitaṃ rājavartmasu

प्रणष्टदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतितानना ।
द्रक्ष्यामि त्वां वनात् प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम्

praṇaṣṭaduḥkhasaṃkalpā harṣavidyotitānanā |
drakṣyāmi tvāṃ vanāt prāptaṃ pūrṇacandramivoditam

भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम् ।
द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः

bhadrāsanagataṃ rāma vanavāsādihāgatam |
drakṣyāmi ca punastvāṃ tu tīrṇavantaṃ piturvacaḥ

मङ्गलैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः ।
वध्वाश्च मम नित्यं त्वं कामान् संवर्ध याहि भोः

maṅgalairupasampanno vanavāsādihāgataḥ |
vadhvāśca mama nityaṃ tvaṃ kāmān saṃvardha yāhi bhoḥ

मयार्चिता देवगणाः शिवादयो
महर्षयो भूतगणाः सुरोरगाः ।
अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते
हितानि कांक्षन्तु दिशश्च राघव

mayārcitā devagaṇāḥ śivādayo
maharṣayo bhūtagaṇāḥ suroragāḥ |
abhiprayātasya vanaṃ cirāya te
hitāni kāṃkṣantu diśaśca rāghava

अतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना
समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि ।
प्रदक्षिणं चापि चकार राघवं
पुनः पुनश्चापि निरीक्ष्य सस्वजे

atīva cāśrupratipūrṇalocanā
samāpya ca svastyayanaṃ yathāvidhi |
pradakṣiṇaṃ cāpi cakāra rāghavaṃ
punaḥ punaścāpi nirīkṣya sasvaje

तया हि देव्या च कृतप्रदक्षिणो
निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः ।
जगाम सीतानिलयं महायशाः
स राघवः प्रज्वलितस्तया श्रिया

tayā hi devyā ca kṛtapradakṣiṇo
nipīḍya mātuścaraṇau punaḥ punaḥ |
jagāma sītānilayaṃ mahāyaśāḥ
sa rāghavaḥ prajvalitastayā śriyā