सर्ग 63: राम का गहराता शोक और लक्ष्मण का उत्साह

स राजपुत्रः प्रियया विहीनः
शोकेन मोहेन च पीड्यमानः ।
विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो
भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्

sa rājaputraḥ priyayā vihīnaḥ
śokena mohena ca pīḍyamānaḥ |
viṣādayan bhrātaramārtarūpo
bhūyo viṣādaṃ praviveśa tīvram

स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं
शोके निमग्नो विपुले तु रामः ।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप-
मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम्

sa lakṣmaṇaṃ śokavaśābhipannaṃ
śoke nimagno vipule tu rāmaḥ |
uvāca vākyaṃ vyasanānurūpa-
muṣṇaṃ viniḥśvasya rudan saśokam

न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी
मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम् ।
शोकानुशोको हि परम्पराया
मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च

na madvidho duṣkṛtakarmakārī
manye dvitīyo'sti vasuṃdharāyām |
śokānuśoko hi paramparāyā
māmeti bhindan hṛdayaṃ manaśca

पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि
पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि ।
तत्रायमद्यापतितो विपाको
दुःखेन दुःखं यदहं विशामि

pūrvaṃ mayā nūnamabhīpsitāni
pāpāni karmāṇyasakṛtkṛtāni |
tatrāyamadyāpatito vipāko
duḥkhena duḥkhaṃ yadahaṃ viśāmi

राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः
पितुर्विनाशो जननीवियोगः ।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग-
मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि

rājyapraṇāśaḥ svajanairviyogaḥ
piturvināśo jananīviyogaḥ |
sarvāṇi me lakṣmaṇa śokavega-
māpūrayanti pravicintitāni

सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं
शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम् ।
सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं
काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः

sarvaṃ tu duḥkhaṃ mama lakṣmaṇedaṃ
śāntaṃ śarīre vanametya kleśam |
sītāviyogāt punarapyudīrṇaṃ
kāṣṭhairivāgniḥ sahasopadīptaḥ

सा नूनमार्या मम राक्षसेन
ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः ।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा
भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्

sā nūnamāryā mama rākṣasena
hyabhyāhṛtā khaṃ samupetya bhīruḥ |
apasvaraṃ susvaravipralāpā
bhayena vikranditavatyabhīkṣṇam

तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य
सदोचितावुत्तमचन्दनस्य ।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ
नूनं प्रियाया मम नाभिपातः

tau lohitasya priyadarśanasya
sadocitāvuttamacandanasya |
vṛttau stanau śoṇitapaṅkadigdhau
nūnaṃ priyāyā mama nābhipātaḥ

तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं
तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम् ।
रक्षोवशं नूनमुपागताया
न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः

tacchlakṣṇasuvyaktamṛdupralāpaṃ
tasyā mukhaṃ kuñcitakeśabhāram |
rakṣovaśaṃ nūnamupāgatāyā
na bhrājate rāhumukhe yathenduḥ

तां हारपाशस्य सदोचितान्तां
ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः ।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति
शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि

tāṃ hārapāśasya sadocitāntāṃ
grīvāṃ priyāyā mama suvratāyāḥ |
rakṣāṃsi nūnaṃ paripītavanti
śūnye hi bhittvā rudhirāśanāni

मया विहीना विजने वने सा
रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा ।
नूनं विनादं कुररीव दीना
सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा

mayā vihīnā vijane vane sā
rakṣobhirāhṛtya vikṛṣyamāṇā |
nūnaṃ vinādaṃ kurarīva dīnā
sā muktavatyāyatakāntanetrā

अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला
शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा ।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा
त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्

asmin mayā sārdhamudāraśīlā
śilātale pūrvamupopaviṣṭā |
kāntasmitā lakṣmaṇa jātahāsā
tvāmāha sītā bahuvākyajātam

गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा
प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् ।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि
नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्

godāvarīyaṃ saritāṃ variṣṭhā
priyā priyāyā mama nityakālam |
apyatra gacchediti cintayāmi
naikākinī yāti hi sā kadācit

पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा
पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता ।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचि-
न्मया विना गच्छति पङ्कजानि

padmānanā padmapalāśanetrā
padmāni vānetumabhiprayātā |
tadapyayuktaṃ nahi sā kadāci-
nmayā vinā gacchati paṅkajāni

कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं
नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् ।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त-
मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः

kāmaṃ tvidaṃ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṃ
nānāvidhaiḥ pakṣigaṇairupetam |
vanaṃ prayātā nu tadapyayukta-
mekākinī sātibibheti bhīruḥ

आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ
लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन् ।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा
शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम्

āditya bho lokakṛtākṛtajña
lokasya satyānṛtakarmasākṣin |
mama priyā sā kva gatā hṛtā vā
śaṃsasva me śokahatasya sarvam

लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद्
यत् ते न नित्यं विदितं भवेत् तत् ।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां
मृता हृता वा पथि वर्तते वा

lokeṣu sarveṣu na nāsti kiṃcid
yat te na nityaṃ viditaṃ bhavet tat |
śaṃsasva vāyo kulapālinīṃ tāṃ
mṛtā hṛtā vā pathi vartate vā

इतीव तं शोकविधेयदेहं
रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव ।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो
न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्

itīva taṃ śokavidheyadehaṃ
rāmaṃ visaṃjñaṃ vilapantameva |
uvāca saumitriradīnasattvo
nyāyye sthitaḥ kālayutaṃ ca vākyam

शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व
सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः ।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके
सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु

śokaṃ visṛjyādya dhṛtiṃ bhajasva
sotsāhatā cāstu vimārgaṇe'syāḥ |
utsāhavanto hi narā na loke
sīdanti karmasvatiduṣkareṣu

इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं
ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः ।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्
पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्

itīva saumitrimudagrapauruṣaṃ
bruvantamārto raghuvaṃśavardhanaḥ |
na cintayāmāsa dhṛtiṃ vimuktavān
punaśca duḥkhaṃ mahadabhyupāgamat