सर्ग 60: वृक्षों से पूछते हुए राम की खोज

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद् रामो वेपथुश्चास्य जायते

bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhalad rāmo vepathuścāsya jāyate

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह

upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः

tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः

udbhramanniva vegena vikṣipan raghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣya samantataḥ

ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव

dadarśa parṇaśālāṃ ca sītayā rahitāṃ tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva

रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदैवतैः

rudantamiva vṛkṣaiśca glānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktaṃ vanadaivataiḥ

विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः

viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता

hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता

gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते

yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaḥ śrīmānunmatta iva lakṣyate

वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश्चापि नदीनदम् ।
बभ्राम विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः

vṛkṣād vṛkṣaṃ pradhāvan sa girīṃścāpi nadīnadam |
babhrāma vilapan rāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ

अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्

asti kaccittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām

स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम् ।
शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी

snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm |
śaṃsasva yadi sā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī

अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा

athavārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā tanvī yadi jīvati vā na vā

ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः

kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ

भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्

bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyasi |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम् ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम्

aśoka śokāpanuda śokopahatacetanam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि

yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālopamastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi

यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा ।
प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे

yadi dṛṣṭā tvayā jambo jāmbūnadasamaprabhā |
priyāṃ yadi vijānāsi niḥśaṅka kathayasva me

अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया

aho tvaṃ karṇikārādya puṣpitaḥ śobhase bhṛśam |
karṇikārapriyāṃ sādhvīṃ śaṃsa dṛṣṭā yadi priyā

चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान् ।
दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः

cūtanīpamahāsālān panasān kuravān dhavān |
dāḍimānapi tān gatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ

बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा ।
पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते

bakulānatha punnāgāṃścandanān ketakāṃstathā |
pṛcchan rāmo vane bhrānta unmatta iva lakṣyate

अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्

athavā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet

गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण

gaja sā gajanāsoruryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम्

śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam

किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे

kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे

tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्

pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam

नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति

naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraṃ prāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया

vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā

नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्

nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ śubhakuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam

सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता ।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा

sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyakocitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā

नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ

nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau

मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा

mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः

hā lakṣmaṇa mahābāho paśyase tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ

इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम् ।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात्

ityevaṃ vilapan rāmaḥ paridhāvan vanād vanam |
kvacidudbhramate vegāt kvacid vibhramate balāt

क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।
स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः

kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca |
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ

तदा स गत्वा विपुलं महद् वनं
परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे
पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्

tadā sa gatvā vipulaṃ mahad vanaṃ
parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe
punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam