सर्ग 59: लक्ष्मण का सीता को छोड़ने का कारण बताना

अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः ।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखादिदं वचः

athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhādidaṃ vacaḥ

तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् ।
यदा सा तव विश्वासाद् वने विरहिता मया

tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |
yadā sā tava viśvāsād vane virahitā mayā

दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण ।
शङ्कमानं महत् पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः

dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
śaṅkamānaṃ mahat pāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ

स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे ।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि

sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत्

evamuktastu saumitrirlakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt

न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः ।
प्रचोदितस्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः

na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |
pracoditastayaivograistvatsakāśamihāgataḥ

आर्येणेव परिक्रुष्टं लक्ष्मणेति सुविस्वरम् ।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम्

āryeṇeva parikruṣṭaṃ lakṣmaṇeti suvisvaram |
paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam

सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली ।
गच्छ गच्छेति मामाशु रुदती भयविक्लवा

sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
gaccha gaccheti māmāśu rudatī bhayaviklavā

प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया ।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं तत् प्रत्ययान्वितम्

pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |
pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tat pratyayānvitam

न तत् पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् ।
निर्वृता भव नास्त्येतत् केनाप्येतदुदाहृतम्

na tat paśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |
nirvṛtā bhava nāstyetat kenāpyetadudāhṛtam

विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति ।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत् त्रिदशानपि

vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |
trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyet tridaśānapi

किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् ।
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति

kiṃnimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |
visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti

राक्षसेनेरितं वाक्यं त्रासात् त्राहीति शोभने ।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता

rākṣaseneritaṃ vākyaṃ trāsāt trāhīti śobhane |
na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā

अलं विक्लवतां गन्तुं स्वस्था भव निरुत्सुका ।
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान् यो राघवं रणे

alaṃ viklavatāṃ gantuṃ svasthā bhava nirutsukā |
na cāsti triṣu lokeṣu pumān yo rāghavaṃ raṇe

जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ।
अजेयो राघवो युद्धे देवैः शक्रपुरोगमैः

jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet |
ajeyo rāghavo yuddhe devaiḥ śakrapurogamaiḥ

एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना ।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः

evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ

भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः ।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसे

bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |
vinaṣṭe bhrātari prāptuṃ na ca tvaṃ māmavāpsyase

संकेताद् भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि ।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनमभ्यवपद्यसे

saṃketād bharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ nainamabhyavapadyase

रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि ।
राघवस्यान्तरं प्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे

ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |
rāghavasyāntaraṃ prepsustathainaṃ nābhipadyase

एवमुक्तस्तु वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः ।
क्रोधात् प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः

evamuktastu vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
krodhāt prasphuramāṇoṣṭha āśramādabhinirgataḥ

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः ।
अब्रवीद् दुष्कृतं सौम्य तां विना त्वमिहागतः

evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmaḥ saṃtāpamohitaḥ |
abravīd duṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā tvamihāgataḥ

जानन्नपि समर्थं मां रक्षसामपवारणे ।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निर्गतो भवान्

jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāmapavāraṇe |
anena krodhavākyena maithilyā nirgato bhavān

नहि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यदसि मैथिलीम् ।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत् त्वमिहागतः

nahi te parituṣyāmi tyaktvā yadasi maithilīm |
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā striyā yat tvamihāgataḥ

सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत् प्रचोदितः ।
क्रोधस्य वशमागम्य नाकरोः शासनं मम

sarvathā tvapanītaṃ te sītayā yat pracoditaḥ |
krodhasya vaśamāgamya nākaroḥ śāsanaṃ mama

असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया ।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः

asau hi rākṣasaḥ śete śareṇābhihato mayā |
mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāhitaḥ

विकृष्य चापं परिधाय सायकं
सलीलबाणेन च ताडितो मया ।
मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो
बभूव केयूरधरः स राक्षसः

vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ
salīlabāṇena ca tāḍito mayā |
mārgīṃ tanuṃ tyajya ca viklavasvaro
babhūva keyūradharaḥ sa rākṣasaḥ

शराहतेनैव तदार्तया गिरा
स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसुश्रवम् ।
उदाहृतं तद् वचनं सुदारुणं
त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम्

śarāhatenaiva tadārtayā girā
svaraṃ mamālambya sudūrasuśravam |
udāhṛtaṃ tad vacanaṃ sudāruṇaṃ
tvamāgato yena vihāya maithilīm