सर्ग 49: रावण द्वारा सीता-हरण

सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद् वपुः

sītāyā vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
haste hastaṃ samāhatya cakāra sumahad vapuḥ

स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे वाक्यकोविदः ।
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ

sa maithilīṃ punarvākyaṃ babhāṣe vākyakovidaḥ |
nonmattayā śrutau manye mama vīryaparākramau

उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः ।
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः

udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīmambare sthitaḥ |
āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ

अर्कं तुद्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम् ।
कामरूपेण उन्मत्ते पश्य मां कामरूपिणम्

arkaṃ tudyāṃ śaraistīkṣṇairvibhindyāṃ hi mahītalam |
kāmarūpeṇa unmatte paśya māṃ kāmarūpiṇam

एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे ।
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः

evamuktavatastasya rāvaṇasya śikhiprabhe |
kruddhasya hariparyante rakte netre babhūvatuḥ

सद्यः सौम्यं परित्यज्य तीक्ष्णरूपं स रावणः ।
स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः

sadyaḥ saumyaṃ parityajya tīkṣṇarūpaṃ sa rāvaṇaḥ |
svaṃ rūpaṃ kālarūpābhaṃ bheje vaiśravaṇānujaḥ

संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
क्रोधेन महताविष्टो नीलजीमूतसंनिभः

saṃraktanayanaḥ śrīmāṃstaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
krodhena mahatāviṣṭo nīlajīmūtasaṃnibhaḥ

दशास्यो विंशतिभुजो बभूव क्षणदाचरः ।
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत्

daśāsyo viṃśatibhujo babhūva kṣaṇadācaraḥ |
sa parivrājakacchadma mahākāyo vihāya tat

प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः ।
रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम्

pratipede svakaṃ rūpaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
raktāmbaradharastasthau strīratnaṃ prekṣya maithilīm

स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव ।
वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत्

sa tāmasitakeśāntāṃ bhāskarasya prabhāmiva |
vasanābharaṇopetāṃ maithilīṃ rāvaṇo'bravīt

त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि ।
मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः

triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāramicchasi |
māmāśraya varārohe tavāhaṃ sadṛśaḥ patiḥ

मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यः पतिस्तव ।
नैव चाहं क्वचिद् भद्रे करिष्ये तव विप्रियम्

māṃ bhajasva cirāya tvamahaṃ ślāghyaḥ patistava |
naiva cāhaṃ kvacid bhadre kariṣye tava vipriyam

त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ।
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम्

tyajyatāṃ mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām |
rājyāccyutamasiddhārthaṃ rāmaṃ parimitāyuṣam

कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि ।
यः स्त्रियो वचनाद् राज्यं विहाय ससुहृज्जनम्

kairguṇairanuraktāsi mūḍhe paṇḍitamānini |
yaḥ striyo vacanād rājyaṃ vihāya sasuhṛjjanam

अस्मिन् व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः ।
इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम्

asmin vyālānucarite vane vasati durmatiḥ |
ityuktvā maithilīṃ vākyaṃ priyārhāṃ priyavādinīm

अभिगम्य सुदुष्टात्मा राक्षसः काममोहितः ।
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव

abhigamya suduṣṭātmā rākṣasaḥ kāmamohitaḥ |
jagrāha rāvaṇaḥ sītāṃ budhaḥ khe rohiṇīmiva

वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः ।
ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना

vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ |
ūrvostu dakṣiṇenaiva parijagrāha pāṇinā

तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् ।
प्राद्रवन् मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः

taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam |
prādravan mṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ

स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः ।
प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः

sa ca māyāmayo divyaḥ kharayuktaḥ kharasvanaḥ |
pratyadṛśyata hemāṅgo rāvaṇasya mahārathaḥ

ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः ।
अंकेनादाय वैदेहीं रथमारोपयत् तदा

tatastāṃ paruṣairvākyairabhitarjya mahāsvanaḥ |
aṃkenādāya vaidehīṃ rathamāropayat tadā

सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी ।
रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरं गतं वने

sā gṛhītāticukrośa rāvaṇena yaśasvinī |
rāmeti sītā duḥkhārtā rāmaṃ dūraṃ gataṃ vane

तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
विचेष्टमानामादाय उत्पपाताथ रावणः

tāmakāmāṃ sa kāmārtaḥ pannagendravadhūmiva |
viceṣṭamānāmādāya utpapātātha rāvaṇaḥ

ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा ।
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा

tataḥ sā rākṣasendreṇa hriyamāṇā vihāyasā |
bhṛśaṃ cukrośa matteva bhrāntacittā yathāturā

हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक ।
ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा

hā lakṣmaṇa mahābāho gurucittaprasādaka |
hriyamāṇāṃ na jānīṣe rakṣasā kāmarūpiṇā

जीवितं सुखमर्थं च धर्महेतोः परित्यजन् ।
ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि

jīvitaṃ sukhamarthaṃ ca dharmahetoḥ parityajan |
hriyamāṇāmadharmeṇa māṃ rāghava na paśyasi

ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप ।
कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम्

nanu nāmāvinītānāṃ vinetāsi paraṃtapa |
kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ na tvaṃ śādhi hi rāvaṇam

न तु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
कालोऽप्यङ्गीभवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये

na tu sadyo'vinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |
kālo'pyaṅgībhavatyatra sasyānāmiva paktaye

त्वं कर्म कृतवानेतत् कालोपहतचेतनः ।
जीवितान्तकरं घोरं रामाद् व्यसनमाप्नुहि

tvaṃ karma kṛtavānetat kālopahatacetanaḥ |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rāmād vyasanamāpnuhi

हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह ।
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः

hantedānīṃ sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha |
hriyeyaṃ dharmakāmasya dharmapatnī yaśasvinaḥ

आमन्त्रये जनस्थाने कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः

āmantraye janasthāne karṇikārāṃśca puṣpitān |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ

हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम् ।
क्षिप्रं रामाय शंस त्वं सीतां हरति रावणः

haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ vande godāvarīṃ nadīm |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsa tvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ

दैवतानि च यान्यस्मिन् वने विविधपादपे ।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम्

daivatāni ca yānyasmin vane vividhapādape |
namaskaromyahaṃ tebhyo bhartuḥ śaṃsata māṃ hṛtām

यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि विविधानि च ।
सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानि वै

yāni kānicidapyatra sattvāni vividhāni ca |
sarvāṇi śaraṇaṃ yāmi mṛgapakṣigaṇāni vai

ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
विवशा ते हृता सीता रावणेनेति शंसत

hriyamāṇāṃ priyāṃ bhartuḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
vivaśā te hṛtā sītā rāvaṇeneti śaṃsata

विदित्वा तु महाबाहुरमुत्रापि महाबलः ।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि

viditvā tu mahābāhuramutrāpi mahābalaḥ |
āneṣyati parākramya vaivasvatahṛtāmapi

सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता ।
वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्शायतलोचना

sā tadā karuṇā vāco vilapantī suduḥkhitā |
vanaspatigataṃ gṛdhraṃ dadarśāyatalocanā

सा तमुद्वीक्ष्य सुश्रोणी रावणस्य वशंगता ।
समाक्रन्दद् भयपरा दुःखोपहतया गिरा

sā tamudvīkṣya suśroṇī rāvaṇasya vaśaṃgatā |
samākrandad bhayaparā duḥkhopahatayā girā

जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत् ।
अनेन राक्षसेन्द्रेणाकरुणं पापकर्मणा

jaṭāyo paśya māmārya hriyamāṇāmanāthavat |
anena rākṣasendreṇākaruṇaṃ pāpakarmaṇā

नैष वारयितुं शक्यस्त्वया क्रूरो निशाचरः ।
सत्ववाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः

naiṣa vārayituṃ śakyastvayā krūro niśācaraḥ |
satvavāñjitakāśī ca sāyudhaścaiva durmatiḥ

रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम ।
लक्ष्मणाय च तत् सर्वमाख्यातव्यमशेषतः

rāmāya tu yathātattvaṃ jaṭāyo haraṇaṃ mama |
lakṣmaṇāya ca tat sarvamākhyātavyamaśeṣataḥ