सर्ग 46: रावण का संन्यासी वेश में आना

तया परुषमुक्तस्तु कुपितो राघवानुजः ।
स विकांक्षन् भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव

tayā paruṣamuktastu kupito rāghavānujaḥ |
sa vikāṃkṣan bhṛśaṃ rāmaṃ pratasthe nacirādiva

तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रमन्तरमास्थितः ।
अभिचक्राम वैदेहीं परिव्राजकरूपधृक्

tadāsādya daśagrīvaḥ kṣipramantaramāsthitaḥ |
abhicakrāma vaidehīṃ parivrājakarūpadhṛk

श्लक्ष्णकाषायसंवीतः शिखी छत्री उपानही ।
वामे चांसेऽवसज्याथ शुभे यष्टिकमण्डलू

ślakṣṇakāṣāyasaṃvītaḥ śikhī chatrī upānahī |
vāme cāṃse'vasajyātha śubhe yaṣṭikamaṇḍalū

परिव्राजकरूपेण वैदेहीमन्ववर्तत ।
तामाससादातिबलो भ्रातृभ्यां रहितां वने

parivrājakarūpeṇa vaidehīmanvavartata |
tāmāsasādātibalo bhrātṛbhyāṃ rahitāṃ vane

रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः ।
तामपश्यत् ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम्

rahitāṃ sūryacandrābhyāṃ saṃdhyāmiva mahattamaḥ |
tāmapaśyat tato bālāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm

रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद् भृशदारुणः ।
तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानगता द्रुमाः

rohiṇīṃ śaśinā hīnāṃ grahavad bhṛśadāruṇaḥ |
tamugraṃ pāpakarmāṇaṃ janasthānagatā drumāḥ

संदृश्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः ।
शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम्

saṃdṛśya na prakampante na pravāti ca mārutaḥ |
śīghrasrotāśca taṃ dṛṣṭvā vīkṣantaṃ raktalocanam

स्तिमितं गन्तुमारेभे भयाद् गोदावरी नदी ।
रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे

stimitaṃ gantumārebhe bhayād godāvarī nadī |
rāmasya tvantaraṃ prepsurdaśagrīvastadantare

उपतस्थे च वैदेहीं भिक्षुरूपेण रावणः ।
अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम्

upatasthe ca vaidehīṃ bhikṣurūpeṇa rāvaṇaḥ |
abhavyo bhavyarūpeṇa bhartāramanuśocatīm

अभ्यवर्तत वैदेहीं चित्रामिव शनैश्चरः ।
सहसा भव्यरूपेण तृणैः कूप इवावृतः

abhyavartata vaidehīṃ citrāmiva śanaiścaraḥ |
sahasā bhavyarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa ivāvṛtaḥ

अतिष्ठत् प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तिष्ठन् सम्प्रेक्ष्य च तदा पत्नीं रामस्य रावणः

atiṣṭhat prekṣya vaidehīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tiṣṭhan samprekṣya ca tadā patnīṃ rāmasya rāvaṇaḥ

शुभां रुचिरदन्तोष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
आसीनां पर्णशालायां बाष्पशोकाभिपीडिताम्

śubhāṃ ruciradantoṣṭhīṃ pūrṇacandranibhānanām |
āsīnāṃ parṇaśālāyāṃ bāṣpaśokābhipīḍitām

स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम् ।
अभ्यगच्छत वैदेहीं हृष्टचेता निशाचरः

sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pītakauśeyavāsinīm |
abhyagacchata vaidehīṃ hṛṣṭacetā niśācaraḥ

दृष्ट्वा कामशराविद्धो ब्रह्मघोषमुदीरयन् ।
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः

dṛṣṭvā kāmaśarāviddho brahmaghoṣamudīrayan |
abravīt praśritaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipaḥ

तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम् ।
विभ्राजमानां वपुषा रावणः प्रशशंस ह

tāmuttamāṃ trilokānāṃ padmahīnāmiva śriyam |
vibhrājamānāṃ vapuṣā rāvaṇaḥ praśaśaṃsa ha

रौप्यकाञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि ।
कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती

raupyakāñcanavarṇābhe pītakauśeyavāsini |
kamalānāṃ śubhāṃ mālāṃ padminīva ca bibhratī

ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने ।
भूतिर्वा त्वं वरारोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी

hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ śubhā lakṣmīrapsarā vā śubhānane |
bhūtirvā tvaṃ varārohe ratirvā svairacāriṇī

समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास्तव ।
विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके

samāḥ śikhariṇaḥ snigdhāḥ pāṇḍurā daśanāstava |
viśāle vimale netre raktānte kṛṣṇatārake

विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमौ ।
एतावुपचितौ वृत्तौ संहतौ सम्प्रगल्भितौ

viśālaṃ jaghanaṃ pīnamūrū karikaropamau |
etāvupacitau vṛttau saṃhatau sampragalbhitau

पीनोन्नतमुखौ कान्तौ स्निग्धतालफलोपमौ ।
मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ ते पयोधरौ

pīnonnatamukhau kāntau snigdhatālaphalopamau |
maṇipravekābharaṇau rucirau te payodharau

चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि ।
मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा

cārusmite cārudati cārunetre vilāsini |
mano harasi me rāme nadīkūlamivāmbhasā

करान्तमितमध्यासि सुकेशे संहतस्तनि ।
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी

karāntamitamadhyāsi sukeśe saṃhatastani |
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī

नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ।
रूपमग्र्यं च लोकेषु सौकुमार्यं वयश्च ते

naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale |
rūpamagryaṃ ca lokeṣu saukumāryaṃ vayaśca te

इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे ।
सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि

iha vāsaśca kāntāre cittamunmāthayanti me |
sā pratikrāma bhadraṃ te na tvaṃ vastumihārhasi

राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् ।
प्रासादाग्राणि रम्याणि नगरोपवनानि च

rākṣasānāmayaṃ vāso ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
prāsādāgrāṇi ramyāṇi nagaropavanāni ca

सम्पन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया ।
वरं माल्यं वरं गन्धं वरं वस्त्रं च शोभने

sampannāni sugandhīni yuktānyācarituṃ tvayā |
varaṃ mālyaṃ varaṃ gandhaṃ varaṃ vastraṃ ca śobhane

भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तमसितेक्षणे ।
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते

bhartāraṃ ca varaṃ manye tvadyuktamasitekṣaṇe |
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā śucismite

वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ।
नेह गच्छन्ति गन्धर्वा न देवा न च किन्नराः

vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me |
neha gacchanti gandharvā na devā na ca kinnarāḥ

राक्षसानामयं वासः कथं तु त्वमिहागता ।
इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगा वृकाः

rākṣasānāmayaṃ vāsaḥ kathaṃ tu tvamihāgatā |
iha śākhāmṛgāḥ siṃhā dvīpivyāghramṛgā vṛkāḥ

ऋक्षास्तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसे ।
मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम्

ṛkṣāstarakṣavaḥ kaṅkāḥ kathaṃ tebhyo na bibhyase |
madānvitānāṃ ghorāṇāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām

कथमेका महारण्ये न बिभेषि वरानने ।
कासि कस्य कुतश्च त्वं किं निमित्तं च दण्डकान्

kathamekā mahāraṇye na bibheṣi varānane |
kāsi kasya kutaśca tvaṃ kiṃ nimittaṃ ca daṇḍakān

एका चरसि कल्याणि घोरान् राक्षससेवितान् ।
इति प्रशस्ता वैदेही रावणेन महात्मना

ekā carasi kalyāṇi ghorān rākṣasasevitān |
iti praśastā vaidehī rāvaṇena mahātmanā

द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम् ।
सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली

dvijātiveṣeṇa hi taṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāgatam |
sarvairatithisatkāraiḥ pūjayāmāsa maithilī

उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च ।
अब्रवीत् सिद्धमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम्

upānīyāsanaṃ pūrvaṃ pādyenābhinimantrya ca |
abravīt siddhamityeva tadā taṃ saumyadarśanam

द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली
समागतं पात्रकुसुम्भधारिणम् ।
अशक्यमुद्द्वेष्टुमुपायदर्शना-
न्न्यमन्त्रयद् ब्राह्मणवत् तथागतम्

dvijātiveṣeṇa samīkṣya maithilī
samāgataṃ pātrakusumbhadhāriṇam |
aśakyamuddveṣṭumupāyadarśanā-
nnyamantrayad brāhmaṇavat tathāgatam

इयं बृसी ब्राह्मण काममास्यता-
मिदं च पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति ।
इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं
त्वदर्थमव्यग्रमिहोपभुज्यताम्

iyaṃ bṛsī brāhmaṇa kāmamāsyatā-
midaṃ ca pādyaṃ pratigṛhyatāmiti |
idaṃ ca siddhaṃ vanajātamuttamaṃ
tvadarthamavyagramihopabhujyatām

निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं
नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम् ।
प्रसह्य तस्या हरणे दृढं मनः
समर्पयामास वधाय रावणः

nimantryamāṇaḥ pratipūrṇabhāṣiṇīṃ
narendrapatnīṃ prasamīkṣya maithilīm |
prasahya tasyā haraṇe dṛḍhaṃ manaḥ
samarpayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ

ततः सुवेषं मृगयागतं पतिं
प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा ।
निरीक्षमाणा हरितं ददर्श त-
न्महद् वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ

tataḥ suveṣaṃ mṛgayāgataṃ patiṃ
pratīkṣamāṇā sahalakṣmaṇaṃ tadā |
nirīkṣamāṇā haritaṃ dadarśa ta-
nmahad vanaṃ naiva tu rāmalakṣmaṇau