सर्ग 45: सीता के कठोर वचन और लक्ष्मण का जाना

आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने ।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम्

ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam

नहि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते ।
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्

nahi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate |
krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam

आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि ।
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्

ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |
taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam

रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम् ।
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम्

rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |
na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam

तमुवाच ततस्तत्र क्षुभिता जनकात्मजा ।
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत्

tamuvāca tatastatra kṣubhitā janakātmajā |
saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat

यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे ।
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते

yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase |
icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte

लोभात्तु मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम् ।
व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते

lobhāttu matkṛte nūnaṃ nānugacchasi rāghavam |
vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te

तेन तिष्ठसि विस्रब्धं तमपश्यन् महाद्युतिम् ।
किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत्

tena tiṣṭhasi visrabdhaṃ tamapaśyan mahādyutim |
kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet

कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः ।
एवं ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकसमन्विताम्

kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ |
evaṃ bruvāṇāṃ vaidehīṃ bāṣpaśokasamanvitām

अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव ।
पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः

abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva |
pannagāsuragandharvadevadānavarākṣasaiḥ

अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः ।
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु

aśakyastava vaidehi bhartā jetuṃ na saṃśayaḥ |
devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu

राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च ।
दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने

rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |
dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane

यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ।
अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि

yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam |
avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi

न त्वामस्मिन् वने हातुमुत्सहे राघवं विना ।
अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि

na tvāmasmin vane hātumutsahe rāghavaṃ vinā |
anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi

त्रिभिर्लोकैः समुदितैः सेश्वरैः सामरैरपि ।
हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतां तव

tribhirlokaiḥ samuditaiḥ seśvaraiḥ sāmarairapi |
hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stu saṃtāpastyajyatāṃ tava

आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ।
न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः

āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam |
na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaścidapi daivataḥ

गन्धर्वनगरप्रख्या माया तस्य च रक्षसः ।
न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना

gandharvanagaraprakhyā māyā tasya ca rakṣasaḥ |
nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā

रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ।
कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः

rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe |
kṛtavairāśca kalyāṇi vayametairniśācaraiḥ

खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति ।
राक्षसा विविधा वाचो व्याहरन्ति महावने

kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati |
rākṣasā vividhā vāco vyāharanti mahāvane

हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि ।
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना

hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi |
lakṣmaṇenaivamuktā tu kruddhā saṃraktalocanā

अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ।
अनार्याकरुणारम्भ नृशंस कुलपांसन

abravīt paruṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam |
anāryākaruṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana

अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत् ।
रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे

ahaṃ tava priyaṃ manye rāmasya vyasanaṃ mahat |
rāmasya vyasanaṃ dṛṣṭvā tenaitāni prabhāṣase

नैव चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत् ।
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु

naiva citraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yad bhavet |
tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu

सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि ।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा

suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |
mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā

तन्न सिध्यति सौमित्रे तवापि भरतस्य वा ।
कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम्

tanna sidhyati saumitre tavāpi bharatasya vā |
kathamindīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam

उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् ।
समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्

upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam |
samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣyāmyasaṃśayam

रामं विना क्षणमपि नैव जीवामि भूतले ।
इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम्

rāmaṃ vinā kṣaṇamapi naiva jīvāmi bhūtale |
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā romaharṣaṇam

अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिः स जितेन्द्रियः ।
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम

abravīllakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjaliḥ sa jitendriyaḥ |
uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama

वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ।
स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते

vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili |
svabhāvastveṣa nārīṇāmeṣu lokeṣu dṛśyate

विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ।
न सहे हीदृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे

vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |
na sahe hīdṛśaṃ vākyaṃ vaidehi janakātmaje

श्रोत्रयोरुभयोर्मध्ये तप्तनाराचसंनिभम् ।
उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिणो हि वनेचराः

śrotrayorubhayormadhye taptanārācasaṃnibham |
upaśṛṇvantu me sarve sākṣiṇo hi vanecarāḥ

न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया ।
धिक् त्वामद्य विनश्यन्तीं यन्मामेवं विशङ्कसे

nyāyavādī yathā vākyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā |
dhik tvāmadya vinaśyantīṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase

स्त्रीत्वाद् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ।
गच्छामि यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने

strītvād duṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam |
gacchāmi yatra kākutsthaḥ svasti te'stu varānane

रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ।
निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः

rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ |
nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me |
api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रबाष्पपरिप्लुता

lakṣmaṇenaivamuktā tu rudatī janakātmajā |
pratyuvāca tato vākyaṃ tīvrabāṣpapariplutā

गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण ।
आबन्धिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः

godāvarīṃ pravekṣyāmi hīnā rāmeṇa lakṣmaṇa |
ābandhiṣye'thavā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ

पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे

pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |
na tvahaṃ rāghavādanyaṃ kadāpi puruṣaṃ spṛśe

इति लक्ष्मणमाश्रुत्य सीता शोकसमन्विता ।
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह

iti lakṣmaṇamāśrutya sītā śokasamanvitā |
pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha

तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं
सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् ।
आश्वासयामास न चैव भर्तु-
स्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता

tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ
saumitrirālokya viśālanetrām |
āśvāsayāmāsa na caiva bhartu-
staṃ bhrātaraṃ kiṃciduvāca sītā

ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः
कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य ।
अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीं
जगाम रामस्य समीपमात्मवान्

tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ
kṛtāñjaliḥ kiṃcidabhipraṇamya |
avekṣamāṇo bahuśaḥ sa maithilīṃ
jagāma rāmasya samīpamātmavān