सर्ग 34: शूर्पणखा द्वारा राम और सीता का वर्णन

ततः शूर्पणखां दृष्ट्वा ब्रुवन्तीं परुषं वचः ।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः

tataḥ śūrpaṇakhāṃ dṛṣṭvā bruvantīṃ paruṣaṃ vacaḥ |
amātyamadhye saṃkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ

कश्च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः ।
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुस्तरम्

kaśca rāmaḥ kathaṃvīryaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparākramaḥ |
kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭaśca sudustaram

आयुधं किं च रामस्य येन ते राक्षसा हताः ।
खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा

āyudhaṃ kiṃ ca rāmasya yena te rākṣasā hatāḥ |
kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā

तत्त्वं ब्रूहि मनोज्ञाङ्गि केन त्वं च विरूपिता ।
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता

tattvaṃ brūhi manojñāṅgi kena tvaṃ ca virūpitā |
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrcchitā

ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे ।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः

tato rāmaṃ yathānyāyamākhyātumupacakrame |
dīrghabāhurviśālākṣaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ

कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः ।
शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम्

kandarpasamarūpaśca rāmo daśarathātmajaḥ |
śakracāpanibhaṃ cāpaṃ vikṛṣya kanakāṅgadam

दीप्तान् क्षिपति नाराचान् सर्पानिव महाविषान् ।
नाददानं शरान् घोरान् विमुञ्चन्तं महाबलम्

dīptān kṣipati nārācān sarpāniva mahāviṣān |
nādadānaṃ śarān ghorān vimuñcantaṃ mahābalam

न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ।
हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः

na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge |
hanyamānaṃ tu tatsainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ

इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः ।
रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश

indreṇevottamaṃ sasyamāhataṃ tvaśmavṛṣṭibhiḥ |
rakṣasāṃ bhīmavīryāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa

निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना ।
अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः

nihatāni śaraistīkṣṇaistenaikena padātinā |
ardhādhikamuhūrtena kharaśca sahadūṣaṇaḥ

ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः

ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ

एका कथंचिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना ।
स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना

ekā kathaṃcinmuktāhaṃ paribhūya mahātmanā |
strīvadhaṃ śaṅkamānena rāmeṇa viditātmanā

भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः ।
अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्

bhrātā cāsya mahātejā guṇatastulyavikramaḥ |
anuraktaśca bhaktaśca lakṣmaṇo nāma vīryavān

अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली ।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः

amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī |
rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ

रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना ।
धर्मपत्नी प्रिया नित्यं भर्तुः प्रियहिते रता

rāmasya tu viśālākṣī pūrṇendusadṛśānanā |
dharmapatnī priyā nityaṃ bhartuḥ priyahite ratā

सा सुकेशी सुनासोरूः सुरूपा च यशस्विनी ।
देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा

sā sukeśī sunāsorūḥ surūpā ca yaśasvinī |
devateva vanasyāsya rājate śrīrivāparā

तप्तकाञ्चनवर्णाभा रक्ततुङ्गनखी शुभा ।
सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा

taptakāñcanavarṇābhā raktatuṅganakhī śubhā |
sītā nāma varārohā vaidehī tanumadhyamā

नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी ।
तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले

naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī |
tathārūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale

यस्य सीता भवेद् भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् ।
अभिजीवेत् स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात्

yasya sītā bhaved bhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet |
abhijīvet sa sarveṣu lokeṣvapi puraṃdarāt

सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्याः पतिर्वरः

sā suśīlā vapuḥślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi |
tavānurūpā bhāryā sā tvaṃ ca tasyāḥ patirvaraḥ

तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् ।
भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम्

tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnottuṅgapayodharām |
bhāryārthe tu tavānetumudyatāhaṃ varānanām

विरूपितास्मि क्रूरेण लक्ष्मणेन महाभुज ।
तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

virūpitāsmi krūreṇa lakṣmaṇena mahābhuja |
tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām

मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि ।
यदि तस्यामभिप्रायो भार्यात्वे तव जायते ।
शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः

manmathasya śarāṇāṃ ca tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi |
yadi tasyāmabhiprāyo bhāryātve tava jāyate |
śīghramuddhriyatāṃ pādo jayārthamiha dakṣiṇaḥ

रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद् राक्षसेश्वर ।
क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम रावण

rocate yadi te vākyaṃ mamaitad rākṣaseśvara |
kriyatāṃ nirviśaṅkena vacanaṃ mama rāvaṇa

विज्ञायैषामशक्तिं च क्रियतां च महाबल ।
सीता तवानवद्याङ्गी भार्यात्वे राक्षसेश्वर

vijñāyaiṣāmaśaktiṃ ca kriyatāṃ ca mahābala |
sītā tavānavadyāṅgī bhāryātve rākṣaseśvara

निशम्य रामेण शरैरजिह्मगै-
र्हताञ्जनस्थानगतान् निशाचरान् ।
खरं च दृष्ट्वा निहतं च दूषणं
त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमर्हसि

niśamya rāmeṇa śarairajihmagai-
rhatāñjanasthānagatān niśācarān |
kharaṃ ca dṛṣṭvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ
tvamadya kṛtyaṃ pratipattumarhasi