सर्ग 14: श्रीराम और जटायु की भेंट

अथ पंचवटीम् गच्चन्न् अन्तरा रघुनन्दनः ।
आससाद महाकायम् गृध्रम् भीम पराक्रमम्

atha paṃcavaṭīm gaccann antarā raghunandanaḥ |
āsasāda mahākāyam gṛdhram bhīma parākramam

तम् दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थम् राम लक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसम् पक्षिम् ब्रुवाणौ को भवान् इति

tam dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanastham rāma lakṣmaṇau |
menāte rākṣasam pakṣim bruvāṇau ko bhavān iti

स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्न् इव ।
उवाच वत्स माम् विद्धि वयस्यम् पितुर् आत्मनः

sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayann iva |
uvāca vatsa mām viddhi vayasyam pitur ātmanaḥ

स तम् पितृ सखम् मत्वा पूजयामास राघवः ।
स तस्य कुलम् अव्यग्रम् अथ पप्रच्छ नाम च

sa tam pitṛ sakham matvā pūjayāmāsa rāghavaḥ |
sa tasya kulam avyagram atha papraccha nāma ca

रामस्य वचनम् श्रुत्वा कुलम् आत्मानम् एव च ।
आचचक्षे द्विजः तस्मै सर्वभूत समुद्भवम्

rāmasya vacanam śrutvā kulam ātmānam eva ca |
ācacakṣe dvijaḥ tasmai sarvabhūta samudbhavam

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयो अभवन् ।
तान् मे निगदतः सर्वान् आदितः शृणु राघव

pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo abhavan |
tān me nigadataḥ sarvān āditaḥ śṛṇu rāghava

कर्दमः प्रथमः तेषाम् विकृतः तद् अनन्तरम् ।
शेषः च संश्रयः चैव बहु पुत्रः च वीर्यवान्

kardamaḥ prathamaḥ teṣām vikṛtaḥ tad anantaram |
śeṣaḥ ca saṃśrayaḥ caiva bahu putraḥ ca vīryavān

स्थाणुर् मरीचिर् अत्रिः च क्रतुः चैव महाबलः ।
पुलस्त्यः च अंगिराः चैव प्रचेताः पुलहः तथा

sthāṇur marīcir atriḥ ca kratuḥ caiva mahābalaḥ |
pulastyaḥ ca aṃgirāḥ caiva pracetāḥ pulahaḥ tathā

दक्षो विवस्वान् अपरो अरिष्टनेमिः च राघव ।
कश्यपः च महातेजाः तेषाम् आसीत् च पश्चिमः

dakṣo vivasvān aparo ariṣṭanemiḥ ca rāghava |
kaśyapaḥ ca mahātejāḥ teṣām āsīt ca paścimaḥ

प्रजापतेः तु दक्षस्य बभूवुर् इति विश्रुतम् ।
षष्टिर् दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः

prajāpateḥ tu dakṣasya babhūvur iti viśrutam |
ṣaṣṭir duhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ

कश्यपः प्रतिजग्राह तासाम् अष्टौ सुमध्यमाः ।
अदितिम् च दितिम् चैव दनूम् अपि च कालकाम्

kaśyapaḥ pratijagrāha tāsām aṣṭau sumadhyamāḥ |
aditim ca ditim caiva danūm api ca kālakām

ताम्राम् क्रोध वशाम् चैव मनुम् च अप्य् अनलाम् अपि ।
ताः तु कन्याः ततः प्रीतः कश्यपः पुनर् अब्रवीत्

tāmrām krodha vaśām caiva manum ca apy analām api |
tāḥ tu kanyāḥ tataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punar abravīt

पुत्रामः त्रैलोक्य भर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत् समान् ।
अदितिः तन् मना राम दितिः च दनुर् एव च

putrāmaḥ trailokya bhartṝn vai janayiṣyatha mat samān |
aditiḥ tan manā rāma ditiḥ ca danur eva ca

कालका च महाबाहो शेषाः तु अमनसो अभवन् ।
अदित्याम् जज्ञिरे देवाः त्रयः त्रिंशत् अरिंदम

kālakā ca mahābāho śeṣāḥ tu amanaso abhavan |
adityām jajñire devāḥ trayaḥ triṃśat ariṃdama

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप ।
दितिः तु अजनयत् पुत्रान् दैत्याम् तात यशस्विनः

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa |
ditiḥ tu ajanayat putrān daityām tāta yaśasvinaḥ

तेषाम् इयम् वसुमती पुरा आसीत् स वन अर्णवा ।
दनुः तु अजनयत् पुत्रम् अश्वग्रीवम् अरिंदम

teṣām iyam vasumatī purā āsīt sa vana arṇavā |
danuḥ tu ajanayat putram aśvagrīvam ariṃdama

नरकम् कालकम् चैव कालका अपि व्यजायत ।
क्रौन्चीम् भासीम् तथा श्येनीम् धृतराष्ट्रीम् तथा शुकीम्

narakam kālakam caiva kālakā api vyajāyata |
krauncīm bhāsīm tathā śyenīm dhṛtarāṣṭrīm tathā śukīm

ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पंच एता लोकविश्रुताः ।
उलूकान् जनयत् क्रौन्ची भासी भासान् व्यजायत

tāmrā tu suṣuve kanyāḥ paṃca etā lokaviśrutāḥ |
ulūkān janayat krauncī bhāsī bhāsān vyajāyata

श्येनी श्येनाम् च गृध्राम च व्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसाम् च कलहंसाम् च सर्वशः

śyenī śyenām ca gṛdhrāma ca vyajāyata sutejasaḥ |
dhṛtarāṣṭrī tu haṃsām ca kalahaṃsām ca sarvaśaḥ

चक्रवाकाम् च भद्रम् ते विजज्ञे सा अपि भामिनी ।
शुकी नताम् विजज्ञे तु नताया विनता सुता

cakravākām ca bhadram te vijajñe sā api bhāminī |
śukī natām vijajñe tu natāyā vinatā sutā

दश क्रोधवशा राम विजज्ञे अपि आत्मसंभवाः ।
मृगीम् च मृगमंदाम् च हरीम् भद्रमदाम् अपि

daśa krodhavaśā rāma vijajñe api ātmasaṃbhavāḥ |
mṛgīm ca mṛgamaṃdām ca harīm bhadramadām api

मातंगीम् अथ शार्दूलीम् श्वेताम् च सुरभीम् तथा ।
सर्व लक्षण संपन्नाम् सुरसाम् कद्रुकाम् अपि

mātaṃgīm atha śārdūlīm śvetām ca surabhīm tathā |
sarva lakṣaṇa saṃpannām surasām kadrukām api

अपत्यम् तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋक्षाः च मृगमंदायाः सृमराः चमराः तथा

apatyam tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama |
ṛkṣāḥ ca mṛgamaṃdāyāḥ sṛmarāḥ camarāḥ tathā

ततः तु इरावतीम् नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्याः तु ऐरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः

tataḥ tu irāvatīm nāma jajñe bhadramadā sutām |
tasyāḥ tu airāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ

हर्याः च हरयो अपत्यम् वानराः च तपस्विनः ।
गोलांगूलाः च शार्दूली व्याघ्राम् च अजनयत् सुतान्

haryāḥ ca harayo apatyam vānarāḥ ca tapasvinaḥ |
golāṃgūlāḥ ca śārdūlī vyāghrām ca ajanayat sutān

मातंग्याः तु अथ मातन्गाअपत्यम् मनुज ऋषभ ।
दिशागजम् तु श्वेत काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम्

mātaṃgyāḥ tu atha mātangāapatyam manuja ṛṣabha |
diśāgajam tu śveta kākutstha śvetā vyajanayat sutam

ततो दुहितरौ राम सुरभिर् द्वे वि अजायत ।
रोहिणीम् नाम भद्रम् ते गन्धर्वीम् च यशस्विनीम्

tato duhitarau rāma surabhir dve vi ajāyata |
rohiṇīm nāma bhadram te gandharvīm ca yaśasvinīm

रोहिणि अजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् ।
सुरसा अजनयन् नागान् राम कद्रूः च पन्नगान्

rohiṇi ajanayad gāvo gandharvī vājinaḥ sutān |
surasā ajanayan nāgān rāma kadrūḥ ca pannagān

मनुर् मनुष्यान् जनयत् कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्राम् च मनुजर्षभ

manur manuṣyān janayat kaśyapasya mahātmanaḥ |
brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān śūdrām ca manujarṣabha

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियाः तथा ।
ऊरुभ्याम् जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्याम् शूद्रा इति श्रुतिः

mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāḥ tathā |
ūrubhyām jajñire vaiśyāḥ padbhyām śūdrā iti śrutiḥ

सर्वान् पुण्य फलान् वृक्षान् अनला अपि व्यजायत ।
विनता च शुकी पौत्री कद्रूः च सुरसा स्वसा

sarvān puṇya phalān vṛkṣān analā api vyajāyata |
vinatā ca śukī pautrī kadrūḥ ca surasā svasā

कद्रूर् नाग सहस्रम् तु विजज्ञे धरणीधरन् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायाः तु गरुडो अरुण एव च

kadrūr nāga sahasram tu vijajñe dharaṇīdharan |
dvau putrau vinatāyāḥ tu garuḍo aruṇa eva ca

तस्मात् जातो अहम् अरुणात् संपातिः च मम अग्रजः ।
जटायुर् इति माम् विद्धि श्येनी पुत्रम् अरिंदम

tasmāt jāto aham aruṇāt saṃpātiḥ ca mama agrajaḥ |
jaṭāyur iti mām viddhi śyenī putram ariṃdama

सो अहम् वास सहायः ते भविष्यामि यदि इच्छसि ।
इदम् दुर्गम् हि कान्तारम् मृग राक्षस सेवितम् सीताम् च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे

so aham vāsa sahāyaḥ te bhaviṣyāmi yadi icchasi |
idam durgam hi kāntāram mṛga rākṣasa sevitam sītām ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe

जटायुषम् तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतो अभवत् ।
पितुर् हि शुश्राव सखित्वम् आत्मवान् जटायुषा संकथितम् पुनः पुनः

jaṭāyuṣam tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca sannato abhavat |
pitur hi śuśrāva sakhitvam ātmavān jaṭāyuṣā saṃkathitam punaḥ punaḥ

स तत्र सीताम् परिदाय मैथिलीम् सह एव तेन अतिबलेन पक्षिणा ।
जगाम ताम् पंचवटीम् सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभान् इव अनलः

sa tatra sītām paridāya maithilīm saha eva tena atibalena pakṣiṇā |
jagāma tām paṃcavaṭīm salakṣmaṇo ripūn didhakṣan śalabhān iva analaḥ