सर्ग 12: अगस्त्य का सत्कार और दिव्य अस्त्र-दान

स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः ।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह

sa praviśyāśramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया

rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī |
rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā

लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः ।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः

lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ |
anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम्

te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt |
draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |
tathetyuktvāgniśaraṇaṃ praviveśa niveditum

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा

sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā

यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः ।
पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च

yathoktaṃ lakṣmaṇenaiva śiṣyo'gastyasya sammataḥ |
putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca

प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ।
द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिंदमौ

praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā |
draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamariṃdamau

यदत्रानन्तरं तत् त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।
ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम्

yadatrānantaraṃ tat tvamājñāpayitumarhasi |
tataḥ śiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam

वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ।
दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः

vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt |
diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ

मनसा कांक्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ।
गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः

manasā kāṃkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati |
gamyatāṃ satkṛto rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

प्रवेश्यतां समीपं मे किमसौ न प्रवेशितः ।
एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना

praveśyatāṃ samīpaṃ me kimasau na praveśitaḥ |
evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā

अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ।
तदा निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत्

abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ |
tadā niṣkramya sambhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇamabravīt

कोऽसौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ।
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः

ko'sau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam |
tato gatvā''śramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ

दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ।
तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन्

darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām |
taṃ śiṣyaḥ praśritaṃ vākyamagastyavacanaṃ bruvan

प्रावेशयद् यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम् ।
प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः

prāveśayad yathānyāyaṃ satkārārhaṃ susatkṛtam |
praviveśa tato rāmaḥ sītayā saha lakṣmaṇaḥ

प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च

praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca

विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च

viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca

धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः

dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ

स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च नागराजस्य गरुडस्थानमेव च

sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca nāgarājasya garuḍasthānameva ca

कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ।
ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत्

kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat

तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम् ।
अब्रवीद् वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्

taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasām |
abravīd vacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam

बहिर्लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्

bahirlakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam

एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम् ।
जग्राहापततस्तस्य पादौ च रघुनन्दनः

evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasam |
jagrāhāpatatastasya pādau ca raghunandanaḥ

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः

abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वाऽऽसनोदकैः ।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत्

pratigṛhya ca kākutsthamarcayitvā''sanodakaiḥ |
kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti so'bravīt

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ

agniṃ hutvā pradāyārghyamatithīn pratipūjya ca |
vānaprasthena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau

प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः ।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्

prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṃgavaḥ |
uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत् ।
अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ।
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत्

agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjayet |
anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran |
duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः

rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca bhavān prāptaḥ priyātithiḥ

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् ।
पूजयित्वा यथाकामं ततोऽगस्त्यस्तमब्रवीत्

evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpaiścānyaiśca rāghavam |
pūjayitvā yathākāmaṃ tato'gastyastamabravīt

इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम् ।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा

idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemavajravibhūṣitam |
vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā

अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः ।
दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षय्यसायकौ

amoghaḥ sūryasaṃkāśo brahmadattaḥ śarottamaḥ |
dattau mama mahendreṇa tūṇī cākṣayyasāyakau

सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।
महाराजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः

sampūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ |
mahārājatakośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम्

anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān |
ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām

तद्धनुस्तौ च तूणी च शरं खड्गं च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा

taddhanustau ca tūṇī ca śaraṃ khaḍgaṃ ca mānada |
jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā

एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् ।
दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत्

evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham |
dattvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt