प्रश्नोपनिषद्

अध्याय 6: सोलह कलाओं वाला पुरुष

इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥

8 श्लोक · 6 में से 6

इस अध्याय में क्या होता है

सोलह कलाओं वाला पुरुष

सुकेशा भारद्वाज बताते हैं कि कोसल के राजकुमार हिरण्यनाभ ने उनसे सोलह कलाओं वाले पुरुष के विषय में पूछा था, और न जानने के कारण उन्होंने झूठ नहीं बोला, क्योंकि असत्य बोलने वाला जड़ से सूख जाता है। पिप्पलाद उत्तर देते हैं: वह पुरुष यहीं शरीर के भीतर है, जिससे सोलह कलाएँ उत्पन्न होती हैं। उसने प्राण रचा, फिर श्रद्धा, पाँच महाभूत, इन्द्रियाँ, मन, अन्न, वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक और नाम। जैसे समुद्र की ओर बहती नदियाँ उसमें पहुँचकर अपना नाम-रूप खो देती हैं, वैसे ही ये कलाएँ पुरुष में पहुँचकर लीन हो जाती हैं, और वह अकल और अमृत हो जाता है। छहों शिष्य पिप्पलाद को पिता मानकर पूजते हैं, जिन्होंने उन्हें अविद्या के पार उतारा।

6.1

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवन्
हिरण्यनाभः
कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं
भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं
वेद ।
यध्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा
एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् ।
स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ
पुरुष इति

atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha | bhagavan
hiraṇyanābhaḥ
kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata | ṣoḍaśakalaṃ
bhāradvāja puruṣaṃ vettha | tamahaṃ kumāramabruvaṃ nāhamimaṃ
veda |
yadhyahamimamavediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti | samūlo vā
eṣa pariśuṣyati yo'nṛtamabhivadati tasmānnārhamyanṛtaṃ vaktum |
sa tūṣṇīṃ rathamāruhya pravavrāja | taṃ tvā pṛcchāmi kvāsau
puruṣa iti

तब भरद्वाज के पुत्र सुकेशा ने उनसे पूछा: "भगवन्, कोसल के राजकुमार हिरण्यनाभ ने मेरे पास आकर पूछा था, 'भारद्वाज, क्या तुम सोलह कलाओं वाले पुरुष को जानते हो?' मैंने उस कुमार से कहा, 'मैं उसे नहीं जानता। यदि जानता तो तुम्हें क्यों न बताता? जो असत्य बोलता है वह जड़ समेत सूख जाता है, इसलिए मैं झूठ नहीं बोल सकता।' वह चुपचाप रथ पर चढ़कर चला गया। अब मैं आपसे पूछता हूँ, वह पुरुष कहाँ है?"

6.2

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे सोभ्य स पुरुषो
यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति

tasmai sa hovāca | ihaivāntaḥśarīre sobhya sa puruṣo
yasminnatāḥ ṣoḍaśakalāḥ prabhavantīti

ऋषि ने उत्तर दिया: "हे सौम्य, वह पुरुष यहीं इस शरीर के भीतर है, जिसमें ये सोलह कलाएँ उत्पन्न होती हैं।"

6.3

स ईक्षाञ्चक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि
कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति

sa īkṣāñcakre | kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi
kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti

उस पुरुष ने विचार किया: "किसके निकल जाने पर मैं निकल जाऊँगा, और किसके ठहरे रहने पर मैं ठहरा रहूँगा?"

6.4

स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः
पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म
लोका
लोकेषु च नाम च

sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ
pṛthivīndriyaṃ manaḥ | annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karma
lokā
lokeṣu ca nāma ca

उसने प्राण को रचा; प्राण से श्रद्धा, फिर आकाश, वायु, ज्योति, जल, पृथ्वी, इन्द्रियाँ, मन और अन्न; अन्न से वीर्य; फिर तप, मन्त्र, कर्म और लोक, और लोकों में नाम।

6.5

स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं
प्राप्यास्तं
गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।
एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः
पुरुषं
प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं
प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः

sa yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ
prāpyāstaṃ
gacchanti bhidyete tāsāṃ nāmarūpe samudra ityevaṃ procyate |
evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ
puruṣaṃ
prāpyāstaṃ gacchanti bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ
procyate sa eṣo'kalo'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ

जैसे समुद्र की ओर बहती नदियाँ समुद्र में पहुँचकर विलीन हो जाती हैं, उनके नाम-रूप मिट जाते हैं और वे केवल समुद्र कहलाती हैं, वैसे ही उस द्रष्टा की ये सोलह कलाएँ पुरुष की ओर जाकर उसमें विलीन हो जाती हैं, उनके नाम-रूप मिट जाते हैं और वे केवल पुरुष कहलाती हैं। तब वह कलारहित और अमर हो जाता है। इस पर यह श्लोक है:

6.6

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः ।
तं वेद्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति

arā iva rathanābhau kalā yasminpratiṣṭhitāḥ |
taṃ vedyaṃ puruṣaṃ veda yatha mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti

जिसमें कलाएँ रथ की नाभि में अरों के समान प्रतिष्ठित हैं, उस जानने योग्य पुरुष को जानो, जिससे मृत्यु तुम्हें व्यथित न करे।

6.7

तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद । नातः
परमस्तीति

tān hovācaitāvadevāhametat paraṃ brahma veda | nātaḥ
paramastīti

ऋषि ने उनसे कहा: "परब्रह्म के विषय में मैं इतना ही जानता हूँ। इससे परे कुछ नहीं है।"

6.8

ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः
परं परं तारयसीति । नमः परमऋषिभ्यो नमः
परमऋषिभ्यः

te tamarcayantastvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ
paraṃ paraṃ tārayasīti | namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ
paramaṛṣibhyaḥ

उनकी पूजा करते हुए शिष्यों ने कहा: "आप ही हमारे पिता हैं, जो हमें अविद्या के पार, परले तट पर पहुँचाते हैं।" परम ऋषियों को नमस्कार! परम ऋषियों को नमस्कार!

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पष्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्तुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॥ ? ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॥ ? ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā
bhadraṃ paṣyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣtuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ || || ? ||
svasti na indro vṛddhaśravāḥ
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ
svasti no bṛhaspatirdadhātu || || ? ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
अंग्रेज़ी अनुवाद · F. Max Müller

1. Then Sukesas Bhâradvâga asked him, saying: "Sir, Hiranyanâbha, the prince of Kosalâ, came to me and asked this question: Do you know the person of sixteen parts, O Bhâradvâga? I said to the prince: I do not know him; if I knew him, how should I not tell you? Surely, he who speaks what is untrue withers away to the very root; therefore I will not say what is untrue. Then he mounted his chariot and went away silently. Now I ask you, where is that person?"

2. He replied: "Friend, that person is here within the body, he in whom these sixteen parts arise.

3. He reflected: What is it by whose departure I shall depart, and by whose staying I shall stay?

4. He sent forth (created) Prâna (spirit); from Prâna Sraddhâ (faith), ether, air, light, water, earth, sense, mind, food; from food came vigour, penance, hymns, sacrifice, the worlds, and in the worlds the name also.

5. As these flowing rivers that go towards the ocean, when they have reached the ocean, sink into it, their name and form are broken, and people speak of the ocean only, exactly thus these sixteen parts of the spectator that go towards the person (purusha), when they have reached the person, sink into him, their name and form are broken, and people speak of the person only, and he becomes without parts and immortal. On this there is this verse:

6. That person who is to be known, he in whom these parts rest, like spokes in the nave of a wheel, you know him, lest death should hurt you."

7. Then he (Pippalâda) said to them: "So far do I know this Highest Brahman, there is nothing higher than it."

8. And they praising him, said: "You, indeed, are our father, you who carry us from our ignorance to the other shore."

F. Max Müller (1884) का सार्वजनिक-अधिकार अनुवाद।

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)