प्रश्नोपनिषद्

अध्याय 4: जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति

इति प्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥

11 श्लोक · 4 में से 6

इस अध्याय में क्या होता है

जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति

सौर्यायणी गार्ग्य पूछते हैं: मनुष्य में कौन सोता है, कौन जागता है? कौन देव स्वप्न देखता है? नींद का सुख किसका है, और सब किसमें टिके हैं? पिप्पलाद कहते हैं: जैसे अस्त होते सूर्य की किरणें उसके मण्डल में सिमटती हैं और उदय पर फिर फैलती हैं, वैसे नींद में इन्द्रियाँ मन में सिमट जाती हैं, जबकि प्राण-अग्नियाँ शरीर में जागती रहती हैं। स्वप्न में मन देखा-सुना फिर देखता है, और अनदेखा भी। जब मन तेज से अभिभूत होता है, तब स्वप्न नहीं होते और सुख उत्पन्न होता है। जैसे पक्षी बसेरे के लिए वृक्ष पर लौटते हैं, वैसे ही भूत, इन्द्रियाँ और मन परम अक्षर आत्मा में विश्राम करते हैं। उसे जानने वाला सर्वज्ञ है।

4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन्
पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः
स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे
सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति

atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha | bhagavannetasmin
puruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ
svapnān paśyati kasyaitat sukhaṃ bhavati kasminnu sarve
sampratiṣṭitā bhavantīti

तब सूर्यवंशी गार्ग्य ने उनसे पूछा: "भगवन्, मनुष्य में कौन सोते हैं और कौन जागते हैं? कौन सा देव स्वप्न देखता है? गहरी नींद का सुख किसका होता है? ये सब किसमें प्रतिष्ठित हैं?"

4.2

तस्मै स होवच । यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं
गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः
पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे
मनस्येकीभवति
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न
जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते
न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते

tasmai sa hovaca | yatha gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ
gacchataḥ sarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti | tāḥ punaḥ
punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai tat sarvaṃ pare deve
manasyekībhavati
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na
jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate
na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate

ऋषि ने उत्तर दिया: हे गार्ग्य, जैसे अस्त होते सूर्य की सारी किरणें उसके तेजोमण्डल में एक हो जाती हैं और उदय होने पर फिर फैल जाती हैं, वैसे ही सब इन्द्रियाँ परम देव मन में एक हो जाती हैं। तब मनुष्य न सुनता है, न देखता है, न सूँघता है, न चखता है, न छूता है, न बोलता है, न लेता है, न भोगता है, न त्यागता है, न चलता है। लोग कहते हैं, वह सो रहा है।

4.3

प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह
वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते
प्रणयनादाहवनीयः प्राणः

prāṇāgnaya evaitasmin pure jāgrati | gārhapatyo ha
vā eṣo'pāno vyāno'nvāhāryapacano yadgārhapatyāt praṇīyate
praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ

इस शरीररूपी नगर में प्राणरूपी अग्नियाँ जागती रहती हैं। अपान गार्हपत्य अग्नि है, व्यान अन्वाहार्यपचन अर्थात् दक्षिणाग्नि है, और प्राण आहवनीय अग्नि है, क्योंकि वह गार्हपत्य से निकालकर आगे लाया जाता है।

4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।
मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स
एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति

yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ |
mano ha vāva yajamānaḥ | iṣṭaphalamevodānaḥ | sa
enaṃ yajamānamaharaharbrahma gamayati

समान इसलिए कहलाता है क्योंकि वह श्वास और प्रश्वास, इन दो आहुतियों को सम करता है। मन यजमान है, और उदान यज्ञ का इच्छित फल है। उदान इस यजमान को प्रतिदिन ब्रह्म तक पहुँचाता है।

4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं
दृष्टमनुपश्यति
श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च
प्रत्यनुभूतं
पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं
चाश्रुतं
चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः
पस्यति

atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati | yaddṛṣṭaṃ
dṛṣṭamanupaśyati
śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca
pratyanubhūtaṃ
punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ
cāśrutaṃ
cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca saccāsacca sarvaṃ paśyati sarvaḥ
pasyati

स्वप्न में यह देव, अर्थात् मन, अपनी महिमा का अनुभव करता है। जो देखा है उसे फिर देखता है, जो सुना है उसे फिर सुनता है, जो दूसरे देशों और दिशाओं में अनुभव किया है उसे बार-बार अनुभव करता है। देखा और अनदेखा, सुना और अनसुना, अनुभव किया और न किया, सत् और असत्, सब कुछ वह देखता है, क्योंकि वह स्वयं सब कुछ है।

4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न
पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति

sa yadā tejasā'bhibhūto bhavati | atraiṣa devaḥ svapnānna
paśyatyatha yadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati

जब वह तेज से अभिभूत हो जाता है, तब यह देव स्वप्न नहीं देखता। उस समय इस शरीर में वह सुख उत्पन्न होता है।

4.7

स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते । एवं
ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते

sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ saṃpratiṣṭhante | evaṃ
ha vai tat sarvaṃ para ātmani saṃpratiṣṭhate

हे सौम्य, जैसे पक्षी अपने बसेरे वाले वृक्ष पर विश्राम के लिए आ जाते हैं, वैसे ही यह सब परम आत्मा में आकर ठहर जाता है।

4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च
तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा
च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ग्राणं च
घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं
च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च
चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च
विधारयितव्यं च

pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca
tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā
ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca grāṇaṃ ca
ghrātavyaṃ ca rasaśca rasayitavyaṃ ca tvakca sparśayitavyaṃ ca
vākca vaktavyaṃ ca hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ
ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca pādau ca gantavyaṃ ca manaśca
mantavyaṃ ca buddhiśca boddhavyaṃ cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca
cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca
vidhārayitavyaṃ ca

पृथ्वी और उसकी तन्मात्रा, जल और उसकी तन्मात्रा, तेज और उसकी तन्मात्रा, वायु और उसकी तन्मात्रा, आकाश और उसकी तन्मात्रा; नेत्र और दृश्य, कान और श्रव्य, घ्राण और गन्ध, रसना और रस, त्वचा और स्पर्श, वाणी और वक्तव्य, हाथ और ग्रहण की वस्तु, उपस्थ और आनन्द, गुदा और विसर्जन, पैर और गन्तव्य, मन और मन्तव्य, बुद्धि और बोद्धव्य, अहंकार और उसका विषय, चित्त और चेतना का विषय, तेज और प्रकाश्य, प्राण और उसका धारण किया हुआ, ये सब आत्मा में ठहरते हैं।

4.9

एष हि द्रष्ट स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता
बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि
संप्रतिष्ठते

eṣa hi draṣṭa spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā
boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ | sa pare'kṣara ātmani
saṃpratiṣṭhate

क्योंकि वही देखने वाला, छूने वाला, सुनने वाला, सूँघने वाला, चखने वाला, मनन करने वाला, जानने वाला और करने वाला है, वही विज्ञानात्मा पुरुष है। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित होता है।

4.10

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै
तदच्छायमशरीरम्लोहितं
शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।
तदेष श्लोकः

paramevākṣaraṃ pratipadyate sa yo ha vai
tadacchāyamaśarīramlohitaṃ
śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya | sa sarvajñaḥ sarvo bhavati |
tadeṣa ślokaḥ

वह परम अक्षर को ही प्राप्त होता है। हे सौम्य, जो उस छायारहित, शरीररहित, वर्णरहित, शुद्ध अक्षर को जानता है, वह सर्वज्ञ हो जाता है और सब कुछ हो जाता है। इस पर यह श्लोक है:

4.11

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र
तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति

vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ
prāṇā bhūtāni saṃpratiṣṭhanti yatra
tadakṣaraṃ vedayate yastu somya
sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti

हे सौम्य, जिस अक्षर में विज्ञानात्मा सब देवताओं, प्राणों और भूतों के साथ प्रतिष्ठित होता है, उसे जो जानता है, वह सर्वज्ञ होकर सबमें प्रवेश कर जाता है।

अंग्रेज़ी अनुवाद · F. Max Müller

1. Then Sauryâyanin Gârgya asked: "Sir, What are they that sleep in this man, and what are they that are awake in him? What power (deva) is it that sees dreams? Whose is the happiness? On what do all these depend?"

2. He replied: "O Gârgya, As all the rays of the sun, when it sets, are gathered up in that disc of light, and as they, when the sun rises again and again, come forth, so is all this (all the senses) gathered up in the highest faculty (deva) the mind. Therefore at that time that man does not hear, see, smell, taste, touch, he does not speak, he does not take, does not enjoy, does not evacuate, does not move about. He sleeps, that is what people say.

3. The fires of the prânas are, as it were, awake

in that town (the body). The Apâna is the Gârhapatya fire, the Vyâna the Anvâhâryapakana fire; and

because it is taken out of the Gârhapatya fire, which is fire for taking out, therefore the Prâna is the Âhavanlya fire.

4. Because it carries equally these two oblations, the out-breathing and the in-breathing, the Samâna is he (the Hotri priest). The mind is the sacrificer, the Udâna is the reward of the sacrifice, and it leads the sacrificer every day (in deep sleep) to Brahman.

5. There that god (the mind) enjoys in sleep greatness. What has been seen, he sees again; what has been heard, he hears again; what has been enjoyed in different countries and quarters, he enjoys again; what has been seen and not seen, heard and not heard, enjoyed and not enjoyed, he sees it all; he, being all, sees.

6. And when he is overpowered by light, then that god sees no dreams, and at that time that happiness arises in his body.

7. And, O friend, as birds go to a tree to roost, thus all this rests in the Highest Âtman,—

8. The earth and its subtile elements, the water and its subtile elements, the light and its subtile elements, the air and its subtile elements, the ether and its subtile elements; the eye and what can be seen, the ear and what can be heard, the nose and what can be smelled, the taste and what can be tasted, the skin and what can be touched, the voice and what can be spoken, the hands and what can be grasped, the feet and what can be walked, the mind and what can be perceived, intellect (buddhi) and what can be conceived, personality and what can be personified, thought and what can be thought, light and what can be lighted up, the Prâna and what is to be supported by it.

9. For he it is who sees, hears, smells, tastes,

perceives, conceives, acts, he whose essence is knowledge, the person, and he dwells in the highest,

indestructible Self,—

10. He who knows that indestructible being, obtains (what is) the highest and indestructible, he without a shadow, without a body, without colour, bright,— yes, O friend, he who knows it, becomes all-knowing, becomes all. On this there is this Sloka:

11. He, O friend, who knows that indestructible being wherein the true knower, the vital spirits (prânas), together with all the powers (deva), and the elements rest, he, being all-knowing, has penetrated all."

F. Max Müller (1884) का सार्वजनिक-अधिकार अनुवाद।

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)