अध्याय 73: पाण्डव विराट के अपमान पर विचार करते हैं

प्रदाय वस्त्राणि किरीटमाली
विराटगेहे मुदितः सखीभ्यः ।
कृत्वा महर्तर्म तदाऽऽजिमध्ये
दिदृक्षया सोऽभिजगाम पार्थम्

pradāya vastrāṇi kirīṭamālī
virāṭagehe muditaḥ sakhībhyaḥ |
kṛtvā mahartarma tadā''jimadhye
didṛkṣayā so'bhijagāma pārtham

तं प्रेक्षमाणस्त्वथ धर्मराजं
पप्रच्छ पार्थोऽथ स भीमसेनम् ।
किं धर्मराजो हि यथापुरं मां
मुखं प्रतिच्छाद्य न चाह किंचित्

taṃ prekṣamāṇastvatha dharmarājaṃ
papraccha pārtho'tha sa bhīmasenam |
kiṃ dharmarājo hi yathāpuraṃ māṃ
mukhaṃ praticchādya na cāha kiṃcit

तमेवमुक्त्वा परिशङ्कमानं
दृष्ट्वाऽर्जुनं भीमसेनं च राजा ।
तदाऽब्रवीत्तावभिवीक्ष्य राज-
न्युधिष्ठिरस्तत्परिमृज्य रक्तम्

tamevamuktvā pariśaṅkamānaṃ
dṛṣṭvā'rjunaṃ bhīmasenaṃ ca rājā |
tadā'bravīttāvabhivīkṣya rāja-
nyudhiṣṭhirastatparimṛjya raktam

मन्युं नियच्छन्नुपविष्ट आसम्

manyuṃ niyacchannupaviṣṭa āsam

शुभार्ह राष्ट्रं न खिलीकृतं भवे-
द्वयं तु यस्मिन्सुखिनोऽभवाम ।
क्रुद्धे तु वीरे त्वयि चाप्रतीते
राजा विराटो न लभेत शर्म

śubhārha rāṣṭraṃ na khilīkṛtaṃ bhave-
dvayaṃ tu yasminsukhino'bhavāma |
kruddhe tu vīre tvayi cāpratīte
rājā virāṭo na labheta śarma

अजानता तेन च शौर्यमाजौ
छन्नस्य सत्रेण बलं च पार्थ ।
इदं विराटेन मयि प्रयुक्तं
त्वां वीक्षमाणो न गतोस्मि हर्षम्

ajānatā tena ca śauryamājau
channasya satreṇa balaṃ ca pārtha |
idaṃ virāṭena mayi prayuktaṃ
tvāṃ vīkṣamāṇo na gatosmi harṣam

तेनाप्रमेयेन महाबलेन
तस्मिंस्तथोक्ते शममास्थितेन ।
तं भीमसेनो बलवानमर्षी
धनंजयं क्रुद्धमुवाच वाक्यम्

tenāprameyena mahābalena
tasmiṃstathokte śamamāsthitena |
taṃ bhīmaseno balavānamarṣī
dhanaṃjayaṃ kruddhamuvāca vākyam

न पार्थ नित्यं क्षमकालमाह
बृहस्पतिर्ज्ञानवतां वरिष्ठः ।
क्षमीह सर्वैः परिभूयतेसौ
यथा भुडङ्गो विषवीर्यहीनः

na pārtha nityaṃ kṣamakālamāha
bṛhaspatirjñānavatāṃ variṣṭhaḥ |
kṣamīha sarvaiḥ paribhūyatesau
yathā bhuḍaṅgo viṣavīryahīnaḥ

विराटमद्यैव निहत्य शीघ्रं
सपुत्रपौत्रं सकुलं ससैन्यम् ।
योक्ष्यामहे धर्मसुतं च राज्ये
अद्यैव शीघ्रं त्वरिरेष मात्स्यः

virāṭamadyaiva nihatya śīghraṃ
saputrapautraṃ sakulaṃ sasainyam |
yokṣyāmahe dharmasutaṃ ca rājye
adyaiva śīghraṃ tvarireṣa mātsyaḥ

अनेन पाञ्चालसुताऽथ कृष्णा
उपेक्षिता कीचकेनाभियुक्ता ।
तस्मादयं नार्हति राजशब्दं
राजा भव त्वं नृप पार्थवीर्यात्

anena pāñcālasutā'tha kṛṣṇā
upekṣitā kīcakenābhiyuktā |
tasmādayaṃ nārhati rājaśabdaṃ
rājā bhava tvaṃ nṛpa pārthavīryāt

राजा कुरूणां च युधिष्ठिरोऽयं
मात्स्येषु राजा भवतु प्रवीरः
तं मात्स्यदेहं शतधा भिनद्मि
पूर्णोदकं कुम्भमिवाश्मनीह

rājā kurūṇāṃ ca yudhiṣṭhiro'yaṃ
mātsyeṣu rājā bhavatu pravīraḥ
taṃ mātsyadehaṃ śatadhā bhinadmi
pūrṇodakaṃ kumbhamivāśmanīha

भवतः क्षमया राजन्त्सर्वे दोषाश्च नोऽभवन् ।
तं मात्स्यं सबलं हत्वा सपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।
पश्चाच्चैव कुरून्सर्वान्हनिष्यामि न संशयः

bhavataḥ kṣamayā rājantsarve doṣāśca no'bhavan |
taṃ mātsyaṃ sabalaṃ hatvā saputrajñātibāndhavam |
paścāccaiva kurūnsarvānhaniṣyāmi na saṃśayaḥ

भीमसेनश्च ये चान्ये तथैवेति तमब्रुवन्

bhīmasenaśca ye cānye tathaiveti tamabruvan

तमब्रवीद्धर्मसुतो महात्मा
क्षमी वदान्यः कुपितं च भीमम् ।
न प्रत्युपस्थास्यति चेत्सदारः
प्रसादने सम्यगथास्तु वध्यः

tamabravīddharmasuto mahātmā
kṣamī vadānyaḥ kupitaṃ ca bhīmam |
na pratyupasthāsyati cetsadāraḥ
prasādane samyagathāstu vadhyaḥ

न हन्तव्यो दुरात्माऽयं विराटश्चापि तेऽर्जुन

na hantavyo durātmā'yaṃ virāṭaścāpi te'rjuna

श्वः प्रभाते प्रवेक्ष्यामः सभां सिंहासनेष्वपि ।
राजवेषेण संयुक्ताः स्थानमस्व स्वलंकृताः

śvaḥ prabhāte pravekṣyāmaḥ sabhāṃ siṃhāsaneṣvapi |
rājaveṣeṇa saṃyuktāḥ sthānamasva svalaṃkṛtāḥ

विराटो यदि तत्रस्थान्राजालङ्कारशोभितान् ।
राजलक्षणसंपन्नान्यदि तत्र न मंस्यते ।
पश्चाद्धन्यामहे पार्थ विराटं सहबान्धवम्

virāṭo yadi tatrasthānrājālaṅkāraśobhitān |
rājalakṣaṇasaṃpannānyadi tatra na maṃsyate |
paścāddhanyāmahe pārtha virāṭaṃ sahabāndhavam

इतिकर्तव्यतां सर्वे मन्त्रयित्वा तु पाण्डवाः ।
न्यवसंश्चैव तां रात्रिं धर्मज्ञा धर्मवत्सलाः

itikartavyatāṃ sarve mantrayitvā tu pāṇḍavāḥ |
nyavasaṃścaiva tāṃ rātriṃ dharmajñā dharmavatsalāḥ

सहपुत्रेण मात्स्यः स संप्रहृष्टो नराधिपः ।
तां रात्रिमवसत्प्रीतः संप्रहृष्टेन चेतसा

sahaputreṇa mātsyaḥ sa saṃprahṛṣṭo narādhipaḥ |
tāṃ rātrimavasatprītaḥ saṃprahṛṣṭena cetasā