अध्याय 7: शमी वृक्ष पर अस्त्र छिपाए जाते हैं

स राजधानीं संप्राप्य पार्थिवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
इमानि पुरुषव्याघ्र आयुधानि परंतप ।
कस्मिन्न्यासयितव्यानि गुप्तिश्चैषां कथं भवेत् ॥ 1

sa rājadhānīṃ saṃprāpya pārthivo'rjunamabravīt |
imāni puruṣavyāghra āyudhāni paraṃtapa |
kasminnyāsayitavyāni guptiścaiṣāṃ kathaṃ bhavet || 1

सायुधा हि वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि ।
समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः ॥ 2

sāyudhā hi vayaṃ tāta pravekṣyāmaḥ puraṃ yadi |
samudvegaṃ janasyāsya kariṣyāmo na saṃśayaḥ || 2

गाण्डीवं हि नरव्याघ्र त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
कथं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिष ॥ 3

gāṇḍīvaṃ hi naravyāghra triṣu lokeṣu viśrutam |
kathaṃ nāviṣkṛtāḥ syāmo dhārtarāṣṭrasya māriṣa || 3

यदीद.. धनुरादाय चरेम सजने पुरे ।
क्षिप्र नः प्रतिजानीयुर्मनुष्या नात्र संशयः ॥ 4

yadīda.. dhanurādāya carema sajane pure |
kṣipra naḥ pratijānīyurmanuṣyā nātra saṃśayaḥ || 4

एकस्मिन्नपि विज्ञाते समयं नो व्यतीत्य च ।
भूयो द्वादशवर्षाणि प्रविशेम वनं वयम् ॥ 5

ekasminnapi vijñāte samayaṃ no vyatītya ca |
bhūyo dvādaśavarṣāṇi praviśema vanaṃ vayam || 5

तस्मात्सर्वाणि शस्त्राणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र वा ।
प्रविशेम पुरश्रेष्ठं तथा सम्यक्कृतं भवेत् ॥ 6

tasmātsarvāṇi śastrāṇi pracchādyānyatra yatra vā |
praviśema puraśreṣṭhaṃ tathā samyakkṛtaṃ bhavet || 6

अजातशत्रोर्वचनं श्रुत्वा चैव महायशाः ।
उवाच धर्मपुत्रं तमर्जुनः परवीरहा ॥ 7

ajātaśatrorvacanaṃ śrutvā caiva mahāyaśāḥ |
uvāca dharmaputraṃ tamarjunaḥ paravīrahā || 7

इयं वने मनुष्येन्द्र महती दृश्यते शमी ।
भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः ॥ 8

iyaṃ vane manuṣyendra mahatī dṛśyate śamī |
bhīmaśākhā durārohā śmaśānasya samīpataḥ || 8

उत्पथे चापि जातेयं मनुष्यैर्न निषेव्यते ।
विपुलाऽऽकीर्णशाखा च वायसैरुपसेविता ॥ 9

utpathe cāpi jāteyaṃ manuṣyairna niṣevyate |
vipulā''kīrṇaśākhā ca vāyasairupasevitā || 9

स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहामिमां शमीम् ॥ 10

snehānubaddhāṃ paśyāmi durārohāmimāṃ śamīm || 10

समीपे च श्मशानस्य गृहं नास्य विशेषतः ।
समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं नृप ॥ 11

samīpe ca śmaśānasya gṛhaṃ nāsya viśeṣataḥ |
samāsajyāyudhānyasyāṃ gacchāmo nagaraṃ nṛpa || 11

न चास्यां चारयिष्यन्ति मनुष्याः पार्थ केचन ॥ 12

na cāsyāṃ cārayiṣyanti manuṣyāḥ pārtha kecana || 12

धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम् ।
उद्बन्धमिव कृत्वा च धनुर्ज्यापाशसंवृतम् ।
अस्यामायुधमासज्य गच्छाम नगरं वयम् ॥ 13

dhanurbhiḥ puruṣaṃ kṛtvā carmakeśāsthisaṃvṛtam |
udbandhamiva kṛtvā ca dhanurjyāpāśasaṃvṛtam |
asyāmāyudhamāsajya gacchāma nagaraṃ vayam || 13

एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः ।
अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिदायुधम् ॥ 14

evaṃ parihariṣyanti manuṣyā vanacāriṇaḥ |
atraivaṃ nāvabudhyante manuṣyāḥ kecidāyudham || 14

एवमुक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं धनञ्जयः ।
प्रचक्रमे निधानाय शश्त्राणां भरतर्षभ ॥ 15

evamuktvā sa rājānaṃ dharmātmānaṃ dhanañjayaḥ |
pracakrame nidhānāya śaśtrāṇāṃ bharatarṣabha || 15

तानि सर्वाणि संनह्य पञ्च पञ्चाचलोपमाः ।
आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशानतुलप्रभान् ॥ 16

tāni sarvāṇi saṃnahya pañca pañcācalopamāḥ |
āyudhāni kalāpāṃśca nistriṃśānatulaprabhān || 16

ततो युधिष्ठिरो राजा सहदेवमुवाच ह ।
आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः ॥ 17

tato yudhiṣṭhiro rājā sahadevamuvāca ha |
āruhyemāṃ śamīṃ vīra nidhatsvehāyudhāni naḥ || 17

इति संदिश्य तं पार्थः पुनरेव धनञ्जयम् ।
अब्रवीदायुधानीह निधातुं भरतर्षभः ॥ 18

iti saṃdiśya taṃ pārthaḥ punareva dhanañjayam |
abravīdāyudhānīha nidhātuṃ bharatarṣabhaḥ || 18

येन देवान्मनुष्यांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ।
निवातकवचांश्चापि पौलोमांश्च परंतपः ।
कालकेयांश्च दुर्धाषान्सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ॥ 19

yena devānmanuṣyāṃśca piśācoragarākṣasān |
nivātakavacāṃścāpi paulomāṃśca paraṃtapaḥ |
kālakeyāṃśca durdhāṣānsarvāṃścaikaratho'jayat || 19

स्फीताञ्जनपदांश्चान्यानजयत्कुरुनन्दनः ।
तदुदग्रं महाघोरं सपत्नगणमूदनम् ।
अपज्यमकरोत्पार्थो गाण्डीवं च भयंकरम् ॥ 20

sphītāñjanapadāṃścānyānajayatkurunandanaḥ |
tadudagraṃ mahāghoraṃ sapatnagaṇamūdanam |
apajyamakarotpārtho gāṇḍīvaṃ ca bhayaṃkaram || 20

येन वीरः कुरुक्षेत्रमभ्यरक्षत्परंतपः ।
जृम्भिते च धनुःश्रेष्ठे न्यासार्थं नृपसत्तमः ॥ 21

yena vīraḥ kurukṣetramabhyarakṣatparaṃtapaḥ |
jṛmbhite ca dhanuḥśreṣṭhe nyāsārthaṃ nṛpasattamaḥ || 21

धर्मपुत्रो महातेजाः सर्वलोकवशंकरम् ।
भुजङ्गभोगसदृशं मणिकाञ्चनभूषितम् ॥ 22

dharmaputro mahātejāḥ sarvalokavaśaṃkaram |
bhujaṅgabhogasadṛśaṃ maṇikāñcanabhūṣitam || 22

वित्रासनं दानवानां राक्षसानां च नित्यशः ।
धनूरत्नं महातेजा जृम्भयामास पाण्डवः ॥ 23

vitrāsanaṃ dānavānāṃ rākṣasānāṃ ca nityaśaḥ |
dhanūratnaṃ mahātejā jṛmbhayāmāsa pāṇḍavaḥ || 23

पाञ्चालान्येन संग्रामे भीमसेनोऽजयत्पुरा ।
प्रत्यषेधद्बहूनेकः सपत्नांश्चापि दिग्जये ॥ 24

pāñcālānyena saṃgrāme bhīmaseno'jayatpurā |
pratyaṣedhadbahūnekaḥ sapatnāṃścāpi digjaye || 24

निशम्य यस्य विष्कारं विद्रवन्ति रणे परे ।
पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटमशनेरिव ॥ 25

niśamya yasya viṣkāraṃ vidravanti raṇe pare |
parvatasyeva dīrṇasya visphoṭamaśaneriva || 25

सैन्धवं येन राजानं जित्वा क्रुद्धः परामृशत् ।
येन क्रोधवशाञ्जघ्ने पर्वते गन्धमादने ॥ 26

saindhavaṃ yena rājānaṃ jitvā kruddhaḥ parāmṛśat |
yena krodhavaśāñjaghne parvate gandhamādane || 26

दिव्यं सौगन्धिकं पुष्पं येनाजैषीत्स पाण्डवः ।
0

divyaṃ saugandhikaṃ puṣpaṃ yenājaiṣītsa pāṇḍavaḥ |
0

इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रहाटकभूषितम् ।
ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनोऽवतारयत् ॥ 28

indrāśanisamasparśaṃ vajrahāṭakabhūṣitam |
jyāpāśaṃ dhanuṣastasya bhīmaseno'vatārayat || 28

नकुलं पुनराहूय धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच येन संग्रामे सर्वशत्रूञ्जिघांससि ॥ 29

nakulaṃ punarāhūya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca yena saṃgrāme sarvaśatrūñjighāṃsasi || 29

सुराष्ट्राञ्जितवान्येन शार्ङ्गगाण्डीवसन्निभम् ।
सुवर्णविकृतं सारमिन्द्रायुधनिभं वरम् ॥ 30

surāṣṭrāñjitavānyena śārṅgagāṇḍīvasannibham |
suvarṇavikṛtaṃ sāramindrāyudhanibhaṃ varam || 30

तवानुरूपं सुकृतं चापमेतदलङ्कृतम् ।
तद्व्यंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर ॥ 31

tavānurūpaṃ sukṛtaṃ cāpametadalaṅkṛtam |
tadvyaṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanurāhara || 31

अजयत्पश्चिमामाशां धनुषा येन पाण्डवः ।
माद्रीपुत्रो महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता ॥ 32

ajayatpaścimāmāśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ |
mādrīputro mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā || 32

कुले नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः स्मृतः ॥ 33

kule nāsti samo rūpe yasyeti nakulaḥ smṛtaḥ || 33

सहदेवं च संप्रेक्ष्य पुनर्धर्मसुतोऽब्रवीत् ।
कलिङ्गान्द्राक्षिणात्यांश्च मागधांश्चाजिशोभनः ॥ 34

sahadevaṃ ca saṃprekṣya punardharmasuto'bravīt |
kaliṅgāndrākṣiṇātyāṃśca māgadhāṃścājiśobhanaḥ || 34

येनैव शत्रून्समरे अधाक्षीररिमर्दन ।
तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर ॥ 35

yenaiva śatrūnsamare adhākṣīrarimardana |
tatsraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanurāhara || 35

दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः ।
अपज्यमकरोद्वीरः सहदेवस्तदायुधम् ॥ 36

dakṣiṇāṃ dakṣiṇācāro diśaṃ yenājayatprabhuḥ |
apajyamakarodvīraḥ sahadevastadāyudham || 36

दीप्तान्खण्डांश्च सुदृढान्सुतीक्ष्णान्कनकत्सरून् ।
विविधान्क्षुरनाराचान्निस्त्रिंशांश्च शरानपि ।
आयुधानि कलापांश्च गदाश्च निदधुः सह ॥ 37

dīptānkhaṇḍāṃśca sudṛḍhānsutīkṣṇānkanakatsarūn |
vividhānkṣuranārācānnistriṃśāṃśca śarānapi |
āyudhāni kalāpāṃśca gadāśca nidadhuḥ saha || 37

अथाब्रवीद्धर्मराजः सहदेवं परन्तपः ।
आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः ॥ 38

athābravīddharmarājaḥ sahadevaṃ parantapaḥ |
āruhyemāṃ śamīṃ vīra nidhatsvehāyudhāni naḥ || 38

इदं गोमृगमभ्याशे गतसत्वमचेतनम् ।
एतदुत्कृत्य वै वीर धनूंपि परिवेष्टय ॥ 39

idaṃ gomṛgamabhyāśe gatasatvamacetanam |
etadutkṛtya vai vīra dhanūṃpi pariveṣṭaya || 39

एवमुक्तो महाबाहुः सहदेवो यथोक्तवत् ।
शमीमारुह्य त्वरितो धनूंपि परिवेष्टयत् ॥ 40

evamukto mahābāhuḥ sahadevo yathoktavat |
śamīmāruhya tvarito dhanūṃpi pariveṣṭayat || 40

शीतवातातपभयाद्वर्पत्राणाय दुर्जयः ।
तानि वीरो यथा जानन्निरावाधानि सर्वशः ।
पुनः पुनः सुसंवेष्ट्य कृत्वा सुकृतमावरम् ॥ 41

śītavātātapabhayādvarpatrāṇāya durjayaḥ |
tāni vīro yathā jānannirāvādhāni sarvaśaḥ |
punaḥ punaḥ susaṃveṣṭya kṛtvā sukṛtamāvaram || 41

यत्र चापश्यत स वै तिरोवर्पाणि वर्पति ।
तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यवन्धत ॥ 42

yatra cāpaśyata sa vai tirovarpāṇi varpati |
tatra tāni dṛḍhaiḥ pāśaiḥ sugāḍhaṃ paryavandhata || 42

ततः परमदूरस्थमुञ्छवृत्तिकलेवरम् ।
प्रायोपवेशनाच्छुष्कं स्नायुचर्मास्थिसंयुतम् ॥ 43

tataḥ paramadūrasthamuñchavṛttikalevaram |
prāyopaveśanācchuṣkaṃ snāyucarmāsthisaṃyutam || 43

तच्चानीय धनुर्मध्ये निबबन्धु पाण्डवाः ।
उपायकुशलाः सर्वे प्रणदन्तः समब्रुवन् ॥ 44

taccānīya dhanurmadhye nibabandhu pāṇḍavāḥ |
upāyakuśalāḥ sarve praṇadantaḥ samabruvan || 44

अस्य बद्धस्य दौर्गन्ध्यान्मनुष्या वनचारिणः ।
दूरात्परिहरिष्यन्ति सशवेयं शमी इति ॥ 45

asya baddhasya daurgandhyānmanuṣyā vanacāriṇaḥ |
dūrātparihariṣyanti saśaveyaṃ śamī iti || 45

अथाब्रवीन्महाराजो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः ।
रञ्जुभिः सुकृतं प्राज्ञ विनिर्वध्नीहि पाण्डव ॥ 46

athābravīnmahārājo dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ |
rañjubhiḥ sukṛtaṃ prājña vinirvadhnīhi pāṇḍava || 46

यानि चात्र विशालानि रूढमूलानि मन्यसे ।
तेपामुपरि बध्नीहि इदं विप्रकलवरम् ॥ 47

yāni cātra viśālāni rūḍhamūlāni manyase |
tepāmupari badhnīhi idaṃ viprakalavaram || 47

तच्छ्रुत्वा सहदेवस्तु पर्यबध्नत तच्छवम् ॥ 48

tacchrutvā sahadevastu paryabadhnata tacchavam || 48

युधिष्ठिरः शुचिर्भूत्वा मनसाऽभिप्रणम्य च ।
ब्रह्माणामिन्द्रं वरदं कुबेरं वरुणानिलौ ॥ 49

yudhiṣṭhiraḥ śucirbhūtvā manasā'bhipraṇamya ca |
brahmāṇāmindraṃ varadaṃ kuberaṃ varuṇānilau || 49

रुद्रं यमं च विष्णुं च सोमार्कौ धर्ममेव च ।
पृथिवीमन्तरिक्षं च दिशश्चोपदिशस्तथा ।
वसूश्चं मरुतश्चैव ज्वलनं चातितेजसम् ॥ 50

rudraṃ yamaṃ ca viṣṇuṃ ca somārkau dharmameva ca |
pṛthivīmantarikṣaṃ ca diśaścopadiśastathā |
vasūścaṃ marutaścaiva jvalanaṃ cātitejasam || 50

दिवाचरा रात्रिचराणि वाऽपि यानीह भूतान्यनुकीर्तितानि ।
तेभ्यो नमस्कृत्य च सुव्रतेभ्यः प्रणम्य तेपां शरणं गतोऽहम् ॥ 51

divācarā rātricarāṇi vā'pi yānīha bhūtānyanukīrtitāni |
tebhyo namaskṛtya ca suvratebhyaḥ praṇamya tepāṃ śaraṇaṃ gato'ham || 51

सर्वायुधानीह महाबलानि न्यासं महादेवसमीपतो वै ।
न्यस्याम्यहं वायुसमीपतश्च वनस्पतीनां च सपर्वतानाम् ॥ 52

sarvāyudhānīha mahābalāni nyāsaṃ mahādevasamīpato vai |
nyasyāmyahaṃ vāyusamīpataśca vanaspatīnāṃ ca saparvatānām || 52

एष न्यासो मया दत्तः सोममूर्यानिलान्तिके ।
मम पार्थस्य वा देयं पूर्णे वर्षे त्रयोदशे ॥ 53

eṣa nyāso mayā dattaḥ somamūryānilāntike |
mama pārthasya vā deyaṃ pūrṇe varṣe trayodaśe || 53

नेदं भीमे प्रदातव्यमयं क्रुद्धो वृकोदरः ।
आमर्षान्नित्यसंक्रुद्धो धृतराष्ट्रसुतान्प्रति ।
अपूर्णकाले प्रहरेत्क्रोधसंजातमत्सरः ॥ 54

nedaṃ bhīme pradātavyamayaṃ kruddho vṛkodaraḥ |
āmarṣānnityasaṃkruddho dhṛtarāṣṭrasutānprati |
apūrṇakāle praharetkrodhasaṃjātamatsaraḥ || 54

पुनः प्रवेशो नः स्यात्तु वनवासाय सर्वदा ।
समये परिपूर्णे तु धार्तराष्ट्रान्निहन्महे ॥ 55

punaḥ praveśo naḥ syāttu vanavāsāya sarvadā |
samaye paripūrṇe tu dhārtarāṣṭrānnihanmahe || 55

एष चार्थश्च धर्मश्च कामः कीर्तिरलं यशः ।
मदायत्तमिदं सर्वं जीवितं च न संशयः ॥ 56

eṣa cārthaśca dharmaśca kāmaḥ kīrtiralaṃ yaśaḥ |
madāyattamidaṃ sarvaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ || 56

वैशंपायन उवाच ।
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
नगरं गन्तुमायाताः सर्वे ते भ्रातरः सह ॥ 57

vaiśaṃpāyana uvāca |
daivatebhyo namaskṛtya śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
nagaraṃ gantumāyātāḥ sarve te bhrātaraḥ saha || 57

आगोपालाविपालेभ्यः कर्षकेभ्यः परंतप ।
आजग्मुर्नगराभ्याशं दर्शयन्तः पुनः पुनः ॥ 58

āgopālāvipālebhyaḥ karṣakebhyaḥ paraṃtapa |
ājagmurnagarābhyāśaṃ darśayantaḥ punaḥ punaḥ || 58

अशीतिशतवर्पेयं माताऽस्माकमिहान्तिके ।
बहुकालपरीणामा मृत्योस्तु वशमेयुपी ।
न चाग्निसंस्कारमियं प्रापिता कुलधर्मतः ॥ 59

aśītiśatavarpeyaṃ mātā'smākamihāntike |
bahukālaparīṇāmā mṛtyostu vaśameyupī |
na cāgnisaṃskāramiyaṃ prāpitā kuladharmataḥ || 59

यः समासाद्यते कश्चित्तस्मिन्देशे यदृच्छया ।
तमेवमृचुर्धर्मज्ञाः कुलधर्मो न ईदृशः ॥ 60

yaḥ samāsādyate kaścittasmindeśe yadṛcchayā |
tamevamṛcurdharmajñāḥ kuladharmo na īdṛśaḥ || 60

विश्रावयन्तस्ते हृष्टा दिशः सर्वा व्यनादयन् ।
स्वर्गतेयमिहास्माकं जननी शोकविह्वला ॥ 61

viśrāvayantaste hṛṣṭā diśaḥ sarvā vyanādayan |
svargateyamihāsmākaṃ jananī śokavihvalā || 61

वने विचरमाणानां लुब्धानां वनचारिणाम् ।
कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितः पुरा ॥ 62

vane vicaramāṇānāṃ lubdhānāṃ vanacāriṇām |
kuladharmo'yamasmākaṃ pūrvairācaritaḥ purā || 62

एवं ते सुकृतं कृत्वा समन्तादवघुष्य च ।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रावुभावपि ॥ 63

evaṃ te sukṛtaṃ kṛtvā samantādavaghuṣya ca |
bhīmaseno'rjunaścaiva mādrīputrāvubhāvapi || 63

युधिष्ठिरश्च कृष्णा च राजपत्नी सुमध्यमा ।
ततो यथासमाज्ञप्तं नगरं प्राविशंस्तदा ॥ 64

yudhiṣṭhiraśca kṛṣṇā ca rājapatnī sumadhyamā |
tato yathāsamājñaptaṃ nagaraṃ prāviśaṃstadā || 64

मत्स्यराज्ञो विराटस्य समीपं वस्तुमञ्जसा ।
अज्ञातचर्यां चरितुं वर्षं राष्ट्रे त्रयोदशम् ॥ 65

matsyarājño virāṭasya samīpaṃ vastumañjasā |
ajñātacaryāṃ carituṃ varṣaṃ rāṣṭre trayodaśam || 65

अतश्छन्नानि नामानि चकारैषां युधिष्ठिरः ।
जयो जयेशो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः ।

ataśchannāni nāmāni cakāraiṣāṃ yudhiṣṭhiraḥ |
jayo jayeśo vijayo jayatseno jayadbalaḥ |

आपत्सु नामभिस्त्वेतैः समाह्वामः परस्परम् ॥ 66 ॥
ततो यथाप्रतिज्ञाभिः प्राविशन्नगरं महत् ।

āpatsu nāmabhistvetaiḥ samāhvāmaḥ parasparam || 66 ||
tato yathāpratijñābhiḥ prāviśannagaraṃ mahat |

अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तो राष्ट्रे वर्षं त्रयोदशम् ॥ 67

ajñātacaryāṃ vatsyanto rāṣṭre varṣaṃ trayodaśam || 67