अध्याय 56: अर्जुन ध्वजों से कौरव वीरों की पहचान कराते हैं

ततस्त्रीणि सहस्राणि रथानां च धनुष्मताम् ।
घोराणि कुरुवीराणां पर्यकीर्यन्त भारत

tatastrīṇi sahasrāṇi rathānāṃ ca dhanuṣmatām |
ghorāṇi kuruvīrāṇāṃ paryakīryanta bhārata

कर्णो रथसहस्रेण प्रत्यगृह्णाद्धनञ्जयम् ।
भीष्मः शान्तनवो धीमान्सहस्रेण पुरस्कृतः

karṇo rathasahasreṇa pratyagṛhṇāddhanañjayam |
bhīṣmaḥ śāntanavo dhīmānsahasreṇa puraskṛtaḥ

तथा रथसहस्रेण भ्रातृभिः परिवारितः ।
पश्चाद्दुर्योधनोऽतिष्ठद्यशसा च श्रिया ज्वलन्

tathā rathasahasreṇa bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
paścādduryodhano'tiṣṭhadyaśasā ca śriyā jvalan

अतिष्ठन्निवकाशेषु पादाताः सह वाजिभिः ।
भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः

atiṣṭhannivakāśeṣu pādātāḥ saha vājibhiḥ |
bhīmarūpāśca mātaṅgāstomarāṅkuśacoditāḥ

तानि दृष्ट्वा ह्यनीकानि विततानि महात्मनाम् ।
वैराटिमुत्तरं तं तु प्रत्यभाषत पाण्डवः

tāni dṛṣṭvā hyanīkāni vitatāni mahātmanām |
vairāṭimuttaraṃ taṃ tu pratyabhāṣata pāṇḍavaḥ

जाम्बूनदमयी वेदी ध्वजाग्रे यस्य दृश्यते ।
शोणाश्चाश्वा रथे युक्ता द्रोण एष प्रकाशते

jāmbūnadamayī vedī dhvajāgre yasya dṛśyate |
śoṇāścāśvā rathe yuktā droṇa eṣa prakāśate

आचार्यो निपुणो धीमान्ब्रह्मविच्छूरसत्तमः ।
आहवे चाप्रतिद्वन्द्वो दूरपाती महारथः

ācāryo nipuṇo dhīmānbrahmavicchūrasattamaḥ |
āhave cāpratidvandvo dūrapātī mahārathaḥ

सुप्रसन्नो महावीरः कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम् ।
अत्रैव चाविरोधेन एष धर्मः सनातनः

suprasanno mahāvīraḥ kuruṣvainaṃ pradakṣiṇam |
atraiva cāvirodhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

यदि मे प्रहरेद्द्रोणः शरीरे मे प्रहृष्यतः ।
ततोऽस्मिन्प्रहरिष्यामि नान्यथा बुद्धिरस्ति मे

yadi me prahareddroṇaḥ śarīre me prahṛṣyataḥ |
tato'sminprahariṣyāmi nānyathā buddhirasti me

भारताचार्यमुख्येन ब्राह्मणेन महात्मना ।
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे

bhāratācāryamukhyena brāhmaṇena mahātmanā |
tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe

ध्वजाग्रे सिंहलाङ्गूलो दिक्षु सर्वासु शोभते ।
भारताचार्यपुत्रस्तु सोऽश्वत्थामा विराजते

dhvajāgre siṃhalāṅgūlo dikṣu sarvāsu śobhate |
bhāratācāryaputrastu so'śvatthāmā virājate

ध्वजाग्रं दृश्यते यत्र बालसूर्यसमप्रभम् ।
दुर्जयः सर्वसैन्यानां देवैरपि सवासवैः ।
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे

dhvajāgraṃ dṛśyate yatra bālasūryasamaprabham |
durjayaḥ sarvasainyānāṃ devairapi savāsavaiḥ |
tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe

ध्वजाग्रे गोवृषो यस्य काञ्चनोऽभिविराजते ।
आचार्यवरमुख्यस्तु कृप एष महारथः

dhvajāgre govṛṣo yasya kāñcano'bhivirājate |
ācāryavaramukhyastu kṛpa eṣa mahārathaḥ

द्रोणेन च समो वीर्ये पितुर्मे परमः सखा ।
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे

droṇena ca samo vīrye piturme paramaḥ sakhā |
tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe

यस्य काञ्चनकम्बूभिर्हस्तिकक्ष्यापरिष्कृतः ।
ध्वजः प्रकाशते दूराद्रथे विद्युद्गणोपमः

yasya kāñcanakambūbhirhastikakṣyāpariṣkṛtaḥ |
dhvajaḥ prakāśate dūrādrathe vidyudgaṇopamaḥ

एष वैकर्तनः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ।
दृढवैरी सदाऽस्माकं नित्यं कटुकभाषणः

eṣa vaikartanaḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām |
dṛḍhavairī sadā'smākaṃ nityaṃ kaṭukabhāṣaṇaḥ

यस्याश्रयबलादेव धार्तराष्ट्रः ससौबलः ।
अस्मान्निरस्य राज्याच्च पुनरद्यापि योत्स्यति

yasyāśrayabalādeva dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ |
asmānnirasya rājyācca punaradyāpi yotsyati

एष वै स्पर्धते नित्यं मया सह सुदुर्जयः ।
जामदग्न्यस्य रामस्य शिष्यो ह्येष महारथः

eṣa vai spardhate nityaṃ mayā saha sudurjayaḥ |
jāmadagnyasya rāmasya śiṣyo hyeṣa mahārathaḥ

सर्वास्त्रकुशलः कर्णः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
युद्धेऽप्रतिमवीर्यश्च दृढवेधी पराक्रमी

sarvāstrakuśalaḥ karṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
yuddhe'pratimavīryaśca dṛḍhavedhī parākramī

अद्याहं युद्धमेतेन करिष्ये सूतबन्धुना ।
द्रष्टा त्वमावयोर्युद्धं बलिवासवयोरिव

adyāhaṃ yuddhametena kariṣye sūtabandhunā |
draṣṭā tvamāvayoryuddhaṃ balivāsavayoriva

महारथेन शूरेण सूतपुत्रेण धन्विना ।
तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे

mahārathena śūreṇa sūtaputreṇa dhanvinā |
tena me yudhyamānasya śīghraṃ vāhaya sārathe

यस्य चैव रथोपस्थे नागो मणिमयो ध्वजः ।
एष दुर्योधनस्तत्र कौरवो यशसा वृतः

yasya caiva rathopasthe nāgo maṇimayo dhvajaḥ |
eṣa duryodhanastatra kauravo yaśasā vṛtaḥ

लब्धलक्षो दृढं वेधी लघुहस्तः प्रतापवान् ।
तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे

labdhalakṣo dṛḍhaṃ vedhī laghuhastaḥ pratāpavān |
tena me yudhyamānasya śīghraṃ vāhaya sārathe

यस्तु श्वेतावदातेन पञ्चतालेन केतुना ।
वैडूर्यमयदण्डेन तालवृक्षेण राजते

yastu śvetāvadātena pañcatālena ketunā |
vaiḍūryamayadaṇḍena tālavṛkṣeṇa rājate

हस्तावापी बृहद्धन्वा सेनां तिष्ठति हर्षयन् ।
रामेण जामदग्न्येन द्वैरथेनाजितः पुरा

hastāvāpī bṛhaddhanvā senāṃ tiṣṭhati harṣayan |
rāmeṇa jāmadagnyena dvairathenājitaḥ purā

शीघ्रश्च लगुवेधी च लघुहस्तः प्रतापवान् ।
एष शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः

śīghraśca laguvedhī ca laghuhastaḥ pratāpavān |
eṣa śāntanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ

ककुदः सर्वसैन्यानां सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
जयश्रियाऽवबद्धस्तु सुयोधनवशानुगः ।
पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विघ्नकरो भवेत्

kakudaḥ sarvasainyānāṃ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
jayaśriyā'vabaddhastu suyodhanavaśānugaḥ |
paścādeṣa prayātavyo na me vighnakaro bhavet

इत्येतांस्त्वरितः पार्थः कथयित्वा तु चोत्तरे ।
रूपतश्चिह्नतश्चैव युद्धाय त्वरते पुनः

ityetāṃstvaritaḥ pārthaḥ kathayitvā tu cottare |
rūpataścihnataścaiva yuddhāya tvarate punaḥ