अध्याय 54: अर्जुन बाणों से गुरुजनों को प्रणाम करते हैं

तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयैर्महारथैः ।
उपायादर्जुनंस्तूर्णं रथघोषेण नादयन्

tathā vyūḍheṣvanīkeṣu kauraveyairmahārathaiḥ |
upāyādarjunaṃstūrṇaṃ rathaghoṣeṇa nādayan

ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्च रथस्वनम् ।
दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम्

dadṛśuste dhvajāgraṃ vai śuśruvuśca rathasvanam |
dodhūyamānasya bhṛśaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam

त्रिकोशमात्रं गत्वा तु पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
संनामुखमभिप्रेक्ष्य पार्थो वैराटिमब्रवीत्

trikośamātraṃ gatvā tu pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ |
saṃnāmukhamabhiprekṣya pārtho vairāṭimabravīt

राजानं नात्र पश्यामि रथानीके व्यवस्थितम् ।
दक्षिणं पक्षमादाय कुरुवो यान्त्युदङ्भुंखाः

rājānaṃ nātra paśyāmi rathānīke vyavasthitam |
dakṣiṇaṃ pakṣamādāya kuruvo yāntyudaṅbhuṃkhāḥ

उत्सृज्यैतद्रथानीकं महेष्वासाभिरक्षितम् ।
गवाग्रमभितो याहि यावत्पश्यामि मे रिपुम्

utsṛjyaitadrathānīkaṃ maheṣvāsābhirakṣitam |
gavāgramabhito yāhi yāvatpaśyāmi me ripum

गवाग्रमभितो गत्वा गाश्चैवाशु निवर्तय ।
यावदेते निवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः ।
तावदेव पशून्सर्वान्निवर्तिष्ये तवाभिभो

gavāgramabhito gatvā gāścaivāśu nivartaya |
yāvadete nivartante kuravo javamāsthitāḥ |
tāvadeva paśūnsarvānnivartiṣye tavābhibho

इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः ।
सव्यं पक्षमनुप्राप्य जवेनाश्वानचोदयत्

ityuktvā samare pārtho vairāṭimaparājitaḥ |
savyaṃ pakṣamanuprāpya javenāśvānacodayat

ततोऽभ्यवादयत्पार्थो भीष्मं शान्तनवं कृपम् ।
द्वाभ्यांद्वाभ्यां तथाऽऽचार्यं द्रोणं प्रथमतः क्रमात्

tato'bhyavādayatpārtho bhīṣmaṃ śāntanavaṃ kṛpam |
dvābhyāṃdvābhyāṃ tathā''cāryaṃ droṇaṃ prathamataḥ kramāt

द्रोणं कृपं च भीष्मं च पृषत्कैरभ्यवादयत् ।
ततस्तत्सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमब्रवीत्

droṇaṃ kṛpaṃ ca bhīṣmaṃ ca pṛṣatkairabhyavādayat |
tatastatsarvamālokya droṇo vacanamabravīt

महारथमनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम् ।
न कश्चिद्योद्भिमिच्छेत न च गुप्तं स्वजीवितम् ।
अयं वीरश्च शूरश्च दुर्धर्षश्चैव संयुगे

mahārathamanuprāptaṃ dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvinam |
na kaścidyodbhimiccheta na ca guptaṃ svajīvitam |
ayaṃ vīraśca śūraśca durdharṣaścaiva saṃyuge

एतद्ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरतः प्रतिदृश्यते ।
मेघःक सविद्युत्स्तनितो रोरवीति च वानरः

etaddhvajāgraṃ pārthasya dūrataḥ pratidṛśyate |
meghaḥka savidyutstanito roravīti ca vānaraḥ

आस्थाय च रथं याति गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः

āsthāya ca rathaṃ yāti gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ

अश्वानां स्तनतां शब्दो वहतां पाकशासनिम् ।
रथस्याम्बुधरस्येव श्रूयते भृशदारुणः

aśvānāṃ stanatāṃ śabdo vahatāṃ pākaśāsanim |
rathasyāmbudharasyeva śrūyate bhṛśadāruṇaḥ

दारयन्निव तेजस्वी वसुधां वासवात्मजः ।
एष दृष्ट्वा रथानीकमस्माकमरिमर्दनः ।

dārayanniva tejasvī vasudhāṃ vāsavātmajaḥ |
eṣa dṛṣṭvā rathānīkamasmākamarimardanaḥ |

श्रीमान्वदान्यो धृतिमान्तत्करोति च पाण्डवः ॥
इमौ बाणावनुप्राप्तौ पादयोः प्रत्युपस्थितौ ।

śrīmānvadānyo dhṛtimāntatkaroti ca pāṇḍavaḥ ||
imau bāṇāvanuprāptau pādayoḥ pratyupasthitau |

रथस्याग्रे निखातौ मे चित्रपुङ्खावजिह्मगौ ॥
इमौ चाप्यपरौ बाणावभितः कर्णमूलयोः ।

rathasyāgre nikhātau me citrapuṅkhāvajihmagau ||
imau cāpyaparau bāṇāvabhitaḥ karṇamūlayoḥ |

संस्पृशन्तावतिक्रान्तौ पृष्ट्वेवानामयं भृशम् ॥
चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मज्ञो बान्धवप्रियः ।

saṃspṛśantāvatikrāntau pṛṣṭvevānāmayaṃ bhṛśam ||
ciradṛṣṭo'yamasmābhirdharmajño bāndhavapriyaḥ |

अतीव ज्वलते लक्ष्म्या पाण्डुपुत्रः प्रतापवान् ॥
निरुष्य च वने वामं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।

atīva jvalate lakṣmyā pāṇḍuputraḥ pratāpavān ||
niruṣya ca vane vāmaṃ kṛtvā karma suduṣkaram |

अभिवादयते पार्थः पूजयन्मामरिंदमः ॥
अमर्षेण हि संपूर्णो दुःखेन प्रतिबोधितः ।

abhivādayate pārthaḥ pūjayanmāmariṃdamaḥ ||
amarṣeṇa hi saṃpūrṇo duḥkhena pratibodhitaḥ |

अद्येमां भारतीं सेनामेको नाशयते ध्रुवम् ॥
द्व्यधिकं दशमुष्य वत्सराणां स्वजनेनाविदितस्त्रयोदशं च ।

adyemāṃ bhāratīṃ senāmeko nāśayate dhruvam ||
dvyadhikaṃ daśamuṣya vatsarāṇāṃ svajanenāviditastrayodaśaṃ ca |

ज्वलते रथमास्थितः किरीटी तम इव रात्रिजमभ्युदस्य सूर्यः ॥
रथी शरी चारुमाली निषङ्गी शङ्खी पताकी कवची किरीटी ।

jvalate rathamāsthitaḥ kirīṭī tama iva rātrijamabhyudasya sūryaḥ ||
rathī śarī cārumālī niṣaṅgī śaṅkhī patākī kavacī kirīṭī |

खङ्गी च धन्वी च विराजतेऽयं शिखीव यज्ञेषु घृतेन सिक्तः

khaṅgī ca dhanvī ca virājate'yaṃ śikhīva yajñeṣu ghṛtena siktaḥ