अध्याय 45: वानर ध्वजा उतरी, देवदत्त शंख गूँजा

उत्तरं सांरथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद्धनञ्जयः

uttaraṃ sāṃrathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
āyudhaṃ sarvamādāya tataḥ prāyāddhanañjayaḥ

ध्वजं च सिंहं मात्स्यस्य भ्रातॄणामायुधानि च ।
प्रणिधाय शमीमध्ये प्रयातुमुपचक्रमे

dhvajaṃ ca siṃhaṃ mātsyasya bhrātṝṇāmāyudhāni ca |
praṇidhāya śamīmadhye prayātumupacakrame

ततः काञ्चनलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम् ।
दिव्यं मायामयं युक्तं विहितं विश्वकर्मणा ।
मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च

tataḥ kāñcanalāṅgūlaṃ dhvajaṃ vānaralakṣaṇam |
divyaṃ māyāmayaṃ yuktaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā |
manasā cintayāmāsa prasādaṃ pāvakasya ca

स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्ययोजयत् ।
रथे वानरमुच्छ्रित्य गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः

sa ca taccintitaṃ jñātvā dhvaje bhūtānyayojayat |
rathe vānaramucchritya gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ

सपताकं विचित्राङ्गं सोपासङ्गं महाबलम् ।
खात्पपात रथे तूर्णं दिव्यरूपं मनोरमम्

sapatākaṃ vicitrāṅgaṃ sopāsaṅgaṃ mahābalam |
khātpapāta rathe tūrṇaṃ divyarūpaṃ manoramam

रथमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
बद्धासिः सतलत्राणः प्रगृहीतशरासनः ।
ततः प्रायादुदीचीं स कपिप्रवरकेतनः

rathamāsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
baddhāsiḥ satalatrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
tataḥ prāyādudīcīṃ sa kapipravaraketanaḥ

सैन्याभ्याशं स संप्राप्य गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम् ।
स्वनवन्तं महाशब्दं देवदत्तं धनञ्जयः ।
शशाङ्करूपं बीभत्सुः प्राध्मापयदरिंदमः

sainyābhyāśaṃ sa saṃprāpya gṛhītvā śaṅkhamuttamam |
svanavantaṃ mahāśabdaṃ devadattaṃ dhanañjayaḥ |
śaśāṅkarūpaṃ bībhatsuḥ prādhmāpayadariṃdamaḥ

[ शशाङ्ककुन्दधवलं मुखे निक्षिप्य वासविः ।
उच्छ्वसद्गण्डयुगलं सिराल्याचितफालकम्

[ śaśāṅkakundadhavalaṃ mukhe nikṣipya vāsaviḥ |
ucchvasadgaṇḍayugalaṃ sirālyācitaphālakam

आरक्तनिम्ननयनं ह्रस्वस्थूलशिरोधरम् ।
अतिश्लिष्टोदरोरस्कं तिर्यगाननशोभितम्

āraktanimnanayanaṃ hrasvasthūlaśirodharam |
atiśliṣṭodaroraskaṃ tiryagānanaśobhitam

यावत्स्वशक्तिसामग्र्यं त्रैलोक्यं क्षोभयन्निव ।
मरुद्भिर्दशभिश्चैव प्राध्मापयदरिंदमः ]

yāvatsvaśaktisāmagryaṃ trailokyaṃ kṣobhayanniva |
marudbhirdaśabhiścaiva prādhmāpayadariṃdamaḥ ]

शङ्खशब्दोस्य सोत्यर्थं श्रूयते कालमेघवत्

śaṅkhaśabdosya sotyarthaṃ śrūyate kālameghavat

तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुपो निस्वनेन च ।
वानरस्य निनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
जङ्गमस्य भयं घोरमकरोत्पाकशासनिः

tasya śaṅkhasya śabdena dhanupo nisvanena ca |
vānarasya ninādena rathanemisvanena ca |
jaṅgamasya bhayaṃ ghoramakarotpākaśāsaniḥ

शङ्खशब्देन पार्थस्य मुखेनाश्वाः पतन्क्षितौ ।
उत्तरश्चापि संत्रस्थो रथोपस्थ उपाविशत्

śaṅkhaśabdena pārthasya mukhenāśvāḥ patankṣitau |
uttaraścāpi saṃtrastho rathopastha upāviśat

अथाश्वान्रश्मिभिः पार्थः समुद्यम्य परंतपः ।
अभ्राजत रथोपस्थे भानुर्मेराविवोत्तरे

athāśvānraśmibhiḥ pārthaḥ samudyamya paraṃtapaḥ |
abhrājata rathopasthe bhānurmerāvivottare

शङ्खघोषेण वित्रस्तं ज्याघातेन च मूर्छितम् ।
उत्तरं संपरिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः

śaṅkhaghoṣeṇa vitrastaṃ jyāghātena ca mūrchitam |
uttaraṃ saṃpariṣvajya samāśvāsayadarjunaḥ

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोसि परन्तप ।
कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि

mā bhaistvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyosi parantapa |
kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi

श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च सर्वशः ।
कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु नित्यशः

śrutāste śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca sarvaśaḥ |
kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu nityaśaḥ

स त्वं कथमिवानेन शङ्खशब्देन भीषितः ।
विपण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा

sa tvaṃ kathamivānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ |
vipaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākṛto yathā

श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च नित्यशः ।
कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठतः

śrutā me śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca nityaśaḥ |
kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhataḥ

नैवंविधाः शङ्खशब्दाः पुरा जातु मया श्रुताः ।
ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं नहीदृशम् ।
धनुषश्चापि घोषश्च श्रुतपूर्वो न मे क्वचित्

naivaṃvidhāḥ śaṅkhaśabdāḥ purā jātu mayā śrutāḥ |
dhvajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ nahīdṛśam |
dhanuṣaścāpi ghoṣaśca śrutapūrvo na me kvacit

अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च ।
अमानुषाणां शब्देन भूतानां निस्वसेन च ।
रथनेमिप्रणादेन मनो कमे मुह्यते भृशम्

asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca |
amānuṣāṇāṃ śabdena bhūtānāṃ nisvasena ca |
rathanemipraṇādena mano kame muhyate bhṛśam

व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव च ।
ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे ।
गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ

vyākulāśca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vyathatīva ca |
dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me |
gāṇḍīvasya ca śabdena karṇau me badhirīkṛtau

पुनर्ध्वजं पुनः शङ्खं धनुश्चैव पुनः पुनः ।
स मूढचेता वैराटिरर्जुनं समुदैक्षत

punardhvajaṃ punaḥ śaṅkhaṃ dhanuścaiva punaḥ punaḥ |
sa mūḍhacetā vairāṭirarjunaṃ samudaikṣata

स मुहूर्तं प्रयातं तु पार्थो वैराटिमब्रवीत्

sa muhūrtaṃ prayātaṃ tu pārtho vairāṭimabravīt

स्थिरो भव महाबाहो संज्ञां चात्मानमानय ।
एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीड्य च ।
दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः

sthiro bhava mahābāho saṃjñāṃ cātmānamānaya |
ekānte rathamāsthāya padbhyāṃ tvamavapīḍya ca |
dṛḍhaṃ ca raśmīnsaṃyaccha śaṅkhaṃ dhmāsyāmyahaṃ punaḥ

एवमुक्त्वा महाबाहुः सव्यसाची परन्तपः ।
ततः शङ्खमुपाध्मासीद्दारयन्निव पर्वतान् ।
गुहा गिरीणां च तदा दिशः शैलांस्तथैव च

evamuktvā mahābāhuḥ savyasācī parantapaḥ |
tataḥ śaṅkhamupādhmāsīddārayanniva parvatān |
guhā girīṇāṃ ca tadā diśaḥ śailāṃstathaiva ca

ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ।
उत्तरश्चापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत् ।
तं समाश्वासयामास पुनरेव धनञ्जयः ।

jyāghoṣaṃ talaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayat |
uttaraścāpi saṃlīno rathopastha upāviśat |
taṃ samāśvāsayāmāsa punareva dhanañjayaḥ |

तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
गाण्डीवस्य च शब्देन पृथिवी समकम्पत

tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca |
gāṇḍīvasya ca śabdena pṛthivī samakampata