अध्याय 44: उर्वशी के शाप का रहस्य, अर्जुन ने गाण्डीव उठाया

ततः पार्थं स वैराटिः प्राञ्जलिस्त्वभ्यवादयत् ।
अहं भूमिंजयो नाम प्रणतोस्मि धनंजय

tataḥ pārthaṃ sa vairāṭiḥ prāñjalistvabhyavādayat |
ahaṃ bhūmiṃjayo nāma praṇatosmi dhanaṃjaya

दिष्ट्या त्वां पार्थ पश्यामि स्वागतं ते धनंजय ।
लोहिताक्ष महाबाहो नागराजवरोपम

diṣṭyā tvāṃ pārtha paśyāmi svāgataṃ te dhanaṃjaya |
lohitākṣa mahābāho nāgarājavaropama

यदज्ञानादवोचं त्वां प्रमादेन नरोत्तम ।
अकृत्वा हृदये सर्वं क्षन्तुमर्हसि तन्मम

yadajñānādavocaṃ tvāṃ pramādena narottama |
akṛtvā hṛdaye sarvaṃ kṣantumarhasi tanmama

यतस्त्वया कृतं पूर्वं चित्रं कर्म सुदुष्करम् ।
अतो भयं व्यपेतं मे प्रीतिश्च परमा त्वयि

yatastvayā kṛtaṃ pūrvaṃ citraṃ karma suduṣkaram |
ato bhayaṃ vyapetaṃ me prītiśca paramā tvayi

दासोऽहं ते भविष्यामि पश्य मामनुकम्पया

dāso'haṃ te bhaviṣyāmi paśya māmanukampayā

या प्रतिज्ञा कृता पूर्वं तव सारथ्यकारणात् ।
सेयं प्रतिज्ञा पूर्णा मे हर्षश्चार्जुन जायते

yā pratijñā kṛtā pūrvaṃ tava sārathyakāraṇāt |
seyaṃ pratijñā pūrṇā me harṣaścārjuna jāyate

देवेन्द्रतनयस्येह सारथिः स्यां महामृधे ।
इति पूर्वं कृताऽस्माभिः प्रतिज्ञा युद्धदुर्मद

devendratanayasyeha sārathiḥ syāṃ mahāmṛdhe |
iti pūrvaṃ kṛtā'smābhiḥ pratijñā yuddhadurmada

प्रतिज्ञा मम संपूर्णा तव सारथ्यकारणात् ।
मनस्स्वास्थ्यं च मे जातं जातं भाग्यं च मे महत्

pratijñā mama saṃpūrṇā tava sārathyakāraṇāt |
manassvāsthyaṃ ca me jātaṃ jātaṃ bhāgyaṃ ca me mahat

आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया ।
दुर्योधनं च जित्वाऽऽजौ निवर्तय पशून्मम

āsthāya vipulaṃ vīra rathaṃ sārathinā mayā |
duryodhanaṃ ca jitvā''jau nivartaya paśūnmama

प्रीतोस्मि राजपुत्राद्य न भयं विद्यते तव ।
सर्वान्नुदामि ते शत्रून्रणे रणविशारद

prītosmi rājaputrādya na bhayaṃ vidyate tava |
sarvānnudāmi te śatrūnraṇe raṇaviśārada

स्वस्थो भव महान्युद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह ।
युध्यमानं विमर्देऽस्मिन्कुर्वाणं भैरवं रवम्

svastho bhava mahānyuddhe paśya māṃ śatrubhiḥ saha |
yudhyamānaṃ vimarde'sminkurvāṇaṃ bhairavaṃ ravam

गाण्डीवं देवदत्तं च शरान्कनकभूषणान् ।
एतान्सर्वानुपासङ्गान्क्षिप्रं बध्नीहि मे रथे ।
एकं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम्

gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca śarānkanakabhūṣaṇān |
etānsarvānupāsaṅgānkṣipraṃ badhnīhi me rathe |
ekaṃ cāhara nistriṃśaṃ jātarūpapariṣkṛtam

अहं वै कुरुभिर्योत्स्ये मोक्षयिष्यामि ते पशून् ।
तोषयिष्यामि राजानं प्रवेक्ष्यामि पुरं पुनः

ahaṃ vai kurubhiryotsye mokṣayiṣyāmi te paśūn |
toṣayiṣyāmi rājānaṃ pravekṣyāmi puraṃ punaḥ

संकल्पागाधपरिधं बाहुप्राकारतोरणम् ।
त्रिदण्डतूणसंबाधं नैकध्वजसमाकुलम्

saṃkalpāgādhaparidhaṃ bāhuprākāratoraṇam |
tridaṇḍatūṇasaṃbādhaṃ naikadhvajasamākulam

ज्याक्षेपनिनदारावं नेमीनिनददुन्दुभिः ।
शरजालवितानाढ्यमाक्ष्वेडितमहास्वनम् ।
नगरं ते मया गुप्तं रथोपस्थं भविष्यति

jyākṣepaninadārāvaṃ nemīninadadundubhiḥ |
śarajālavitānāḍhyamākṣveḍitamahāsvanam |
nagaraṃ te mayā guptaṃ rathopasthaṃ bhaviṣyati

अधिष्ठितो मया सङ्ख्ये रथो गाण्डीवधन्विना ।
अजय्यः शत्रुसैन्यानां वैराटे व्येतु ते भयम्

adhiṣṭhito mayā saṅkhye ratho gāṇḍīvadhanvinā |
ajayyaḥ śatrusainyānāṃ vairāṭe vyetu te bhayam

बहुना किं प्रलापेन शृणु मे परमं वचः ।
नाहं बिभेमि कौन्तेय साक्षादपि शतक्रतोः

bahunā kiṃ pralāpena śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
nāhaṃ bibhemi kaunteya sākṣādapi śatakratoḥ

यमवायुकुबेरेभ्यो द्रोणभीष्मशतादपि ।
बिभेमि नाहमेतेभ्यो जानामि त्वां स्थिरं युधि ।
केशवेनापि संग्रामे साक्षादिन्द्रेण वा समम्

yamavāyukuberebhyo droṇabhīṣmaśatādapi |
bibhemi nāhametebhyo jānāmi tvāṃ sthiraṃ yudhi |
keśavenāpi saṃgrāme sākṣādindreṇa vā samam

इदं तु चिन्तयन्नेव परिमुह्यामि केवलम् ।
निश्चयं नाधिगच्छामि नावगच्छामि किंचन

idaṃ tu cintayanneva parimuhyāmi kevalam |
niścayaṃ nādhigacchāmi nāvagacchāmi kiṃcana

एवं वराङ्गरूपस्य लक्षणैः सूचितस्य च ।
केन कर्मविपाकेन क्लीबत्वं त्वामुपागतम्

evaṃ varāṅgarūpasya lakṣaṇaiḥ sūcitasya ca |
kena karmavipākena klībatvaṃ tvāmupāgatam

मन्ये त्वां क्लीबरूपेण चरन्तं शूलपाणिनम् ।
गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वाऽपि शतक्रतुम्

manye tvāṃ klībarūpeṇa carantaṃ śūlapāṇinam |
gandharvarājapratimaṃ devaṃ vā'pi śatakratum

भ्रातुर्नियोगाञ्ज्येष्ठस्य संवत्सरमिदं व्रतम् ।
चरामि ब्रह्मचर्यं वै सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

bhrāturniyogāñjyeṣṭhasya saṃvatsaramidaṃ vratam |
carāmi brahmacaryaṃ vai satyametadbravīmi te

नास्मि क्लीबो महाबाहो परवान्धर्मसंयुतः ।
उर्वशीशापसंभूतं क्लैब्यं समुपसंस्थितम्

nāsmi klībo mahābāho paravāndharmasaṃyutaḥ |
urvaśīśāpasaṃbhūtaṃ klaibyaṃ samupasaṃsthitam

पुराऽहमाज्ञया भ्रातुर्ज्येष्ठस्यास्मि सुरालयम् ।
प्राप्तवानुर्वशी दृष्टा सुधर्मायां मया तदा

purā'hamājñayā bhrāturjyeṣṭhasyāsmi surālayam |
prāptavānurvaśī dṛṣṭā sudharmāyāṃ mayā tadā

नृत्यन्तीं परमं रूपं बिभ्रतीं वज्रिसन्निधौ ।
अपश्यं तामनिमिषं कूटस्थामन्वयस्य मे

nṛtyantīṃ paramaṃ rūpaṃ bibhratīṃ vajrisannidhau |
apaśyaṃ tāmanimiṣaṃ kūṭasthāmanvayasya me

रात्रौ समागता मह्यं शयनं रन्तुमिच्छया ।
अहं तामभिवाद्यैव मातृसत्कारमाचरम्

rātrau samāgatā mahyaṃ śayanaṃ rantumicchayā |
ahaṃ tāmabhivādyaiva mātṛsatkāramācaram

सा च मामशपत्क्रुद्धा शिखण्डी त्वं भवेति वै ।
श्रुत्वा तमिन्द्रो मामाह मा भैस्त्वं पार्थ षण्डता

sā ca māmaśapatkruddhā śikhaṇḍī tvaṃ bhaveti vai |
śrutvā tamindro māmāha mā bhaistvaṃ pārtha ṣaṇḍatā

उपकारो भवेत्तुभ्यमज्ञातवसतौ पुरा ।
इतीन्द्रो मामनुग्राह्य ततः प्रेषितवान्वृषा

upakāro bhavettubhyamajñātavasatau purā |
itīndro māmanugrāhya tataḥ preṣitavānvṛṣā

तदिदं समनुप्राप्तं व्रतं चीर्णं मयाऽनघ ।
समाप्तव्रतमुत्तीर्णं विद्धि मां त्वं नृपात्मज

tadidaṃ samanuprāptaṃ vrataṃ cīrṇaṃ mayā'nagha |
samāptavratamuttīrṇaṃ viddhi māṃ tvaṃ nṛpātmaja

परमोऽनुग्रहो मेऽद्य यत्प्रतर्को न मे वृथा ।
न हीदृशाः क्लीबरूपा भवन्ति तु नरोत्तमाः

paramo'nugraho me'dya yatpratarko na me vṛthā |
na hīdṛśāḥ klībarūpā bhavanti tu narottamāḥ

सहायवानस्मि रणे युद्ध्येयममरैरपि ।
साध्वसं तत्प्रनष्टं मे किं करोमि ब्रवीहि मे

sahāyavānasmi raṇe yuddhyeyamamarairapi |
sādhvasaṃ tatpranaṣṭaṃ me kiṃ karomi bravīhi me

अहं ते संग्रहीष्यामि हयाञ्शत्रुनिर्बहण ।
शिक्षितो ह्यस्मि सारथ्ये निष्ठितः पुरुषर्षभ

ahaṃ te saṃgrahīṣyāmi hayāñśatrunirbahaṇa |
śikṣito hyasmi sārathye niṣṭhitaḥ puruṣarṣabha

दारुको वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः ।
तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुङ्गव

dāruko vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ |
tathā māṃ viddhi sārathye śikṣitaṃ narapuṅgava

अश्वा ह्येते महाबाहो तवैवाहवदुर्जयाः ।
योग्या रथवरे युक्ताः प्राणवन्तो जितश्रमाः

aśvā hyete mahābāho tavaivāhavadurjayāḥ |
yogyā rathavare yuktāḥ prāṇavanto jitaśramāḥ

यस्य यातेन पश्यन्ति भूमौ क्षिप्तं पदंपदम् ।
दक्षिणां यो धुरं वोढा सुग्रीवोण समो हयः

yasya yātena paśyanti bhūmau kṣiptaṃ padaṃpadam |
dakṣiṇāṃ yo dhuraṃ voḍhā sugrīvoṇa samo hayaḥ

योऽयं हयो धुर्यवरो वामां वहति शोभनः ।
तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम्

yo'yaṃ hayo dhuryavaro vāmāṃ vahati śobhanaḥ |
taṃ manye meghapuṣpasya javena sadṛśaṃ hayam

योऽयं वहति वै पार्ष्णिं दक्षिणामञ्चितोद्यतः ।
वलाहकादभिमतस्तेजसा वीर्यवत्तरः

yo'yaṃ vahati vai pārṣṇiṃ dakṣiṇāmañcitodyataḥ |
valāhakādabhimatastejasā vīryavattaraḥ

योऽयं काञ्चनसन्नाहो वामं वहति शोभनः ।
धुर्यं शैब्यस्य तं मन्ये जवेन बलवत्तरम्

yo'yaṃ kāñcanasannāho vāmaṃ vahati śobhanaḥ |
dhuryaṃ śaibyasya taṃ manye javena balavattaram

त्वामेवायं रथो वोढुं संग्रामेऽर्हति धन्विनम् ।
त्वं चे.. रथमास्थाय योद्धुमर्हो मतो मम ।
शर्वशत्रुभिरायातो देवराज इवासुरैः

tvāmevāyaṃ ratho voḍhuṃ saṃgrāme'rhati dhanvinam |
tvaṃ ce.. rathamāsthāya yoddhumarho mato mama |
śarvaśatrubhirāyāto devarāja ivāsuraiḥ

ततो रथादवस्कन्द्य वीर्यवानरिमर्दनः ।
प्रणम्य देवान्गाण्डीवमादाय रुरुचे श्रिया

tato rathādavaskandya vīryavānarimardanaḥ |
praṇamya devāngāṇḍīvamādāya ruruce śriyā

ततो विमुच्य बाहुभ्यां सङ्खचूडानि पाण्डवः ।
तौ च दुन्दुभिसन्नादौ प्रतिबद्ध्य तलावुभौ

tato vimucya bāhubhyāṃ saṅkhacūḍāni pāṇḍavaḥ |
tau ca dundubhisannādau pratibaddhya talāvubhau

इन्द्रदत्ते च ते दिव्ये उद्धृत्यामुच्य कुण्डले ।
श्लक्ष्णान्केशान्मृदून्स्निग्धाञ्श्वेतेनोद्ग्रथ्य वाससा

indradatte ca te divye uddhṛtyāmucya kuṇḍale |
ślakṣṇānkeśānmṛdūnsnigdhāñśvetenodgrathya vāsasā

अथासौ प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
अभिदध्यौ महाबाहुः सर्वास्त्राणि रथोत्तमे

athāsau prāṅmukho bhūtvā śuciḥ prayatamānasaḥ |
abhidadhyau mahābāhuḥ sarvāstrāṇi rathottame

ऊचुश्च पार्थं सर्वाणि प्राञ्जलीनि नृपात्मजम् ।
इमानि स्मो महोदार किङ्कराणीन्द्रनन्दन

ūcuśca pārthaṃ sarvāṇi prāñjalīni nṛpātmajam |
imāni smo mahodāra kiṅkarāṇīndranandana

प्रणिपत्य ततः पार्थः समालभ्य च पाणिना ।
सर्वाणि मानसानीह भवतेत्यभ्यभाषत

praṇipatya tataḥ pārthaḥ samālabhya ca pāṇinā |
sarvāṇi mānasānīha bhavatetyabhyabhāṣata

प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रह्लष्टवदनोऽभवत् ।
अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः

pratigṛhya tato'strāṇi prahlaṣṭavadano'bhavat |
adhijyaṃ tarasā kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ

तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुषोऽभून्महास्वनः ।
यथा शैलस्य महतः शैलानाक्षिप्य जघ्रुषः

tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣo'bhūnmahāsvanaḥ |
yathā śailasya mahataḥ śailānākṣipya jaghruṣaḥ

सनिर्घाताऽभवद्भूमिर्दिक्षु वायुर्ववौ भृशम् ।
भ्रान्तद्विजं खमभवत्प्राकम्पन्त महाद्रुमाः

sanirghātā'bhavadbhūmirdikṣu vāyurvavau bhṛśam |
bhrāntadvijaṃ khamabhavatprākampanta mahādrumāḥ

तं शब्दं कुरवो राजन्विस्फोटमशनेरिव ।
तार्क्ष्यं शब्दमिव श्रुत्वा वित्रेसुर्दीनमानसाः

taṃ śabdaṃ kuravo rājanvisphoṭamaśaneriva |
tārkṣyaṃ śabdamiva śrutvā vitresurdīnamānasāḥ

यथेन्द्रो व्याक्षिपद्भीमं विस्फोटमशनेर्भुवि ।
तथाऽर्जुनो धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्यामाक्षिपद्बली

yathendro vyākṣipadbhīmaṃ visphoṭamaśanerbhuvi |
tathā'rjuno dhanuḥśreṣṭhaṃ bāhubhyāmākṣipadbalī

महाशनिमहाशब्दसदृशो ज्यास्वनो महान् ।
शत्रून्वीरांश्च संतर्ज्य निग्रहस्थो रथे स्थितः

mahāśanimahāśabdasadṛśo jyāsvano mahān |
śatrūnvīrāṃśca saṃtarjya nigrahastho rathe sthitaḥ

एकस्त्वं पाण्डवश्रेष्ठ बहूनोतान्महारथान् ।
कथं जेष्यसि संग्रामे सर्वशस्त्रास्त्रपारगान्

ekastvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bahūnotānmahārathān |
kathaṃ jeṣyasi saṃgrāme sarvaśastrāstrapāragān

असहायो ।सि कोन्तेय ससहायाश्च कौरवाः ।
अत एव महाबाहो भीतस्तिष्ठामि तेऽग्रतः

asahāyo |si konteya sasahāyāśca kauravāḥ |
ata eva mahābāho bhītastiṣṭhāmi te'grataḥ

उवाच पार्थो मा भैषीः प्रहस्य स्वनवत्तदा

uvāca pārtho mā bhaiṣīḥ prahasya svanavattadā

युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः ।
सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम

yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ |
sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kastadāsītsakhā mama

तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले ।
खाण्डवे युध्यमानस्य कस्तदासीत्सखा मम

tathā pratibhaye tasmindevadānavasaṃkule |
khāṇḍave yudhyamānasya kastadāsītsakhā mama

निवातकवचैः सार्धं पौलोमैश्च महाबलैः ।
युध्यतो देवराजार्थे कः सहायस्तदाऽभवत्

nivātakavacaiḥ sārdhaṃ paulomaiśca mahābalaiḥ |
yudhyato devarājārthe kaḥ sahāyastadā'bhavat

स्वयंवरे तु पाञ्चाल्या राजभिः सह संयुगे ।
युध्यतो बहुभिस्तात कः सहायस्तदाऽभवत्

svayaṃvare tu pāñcālyā rājabhiḥ saha saṃyuge |
yudhyato bahubhistāta kaḥ sahāyastadā'bhavat

उपजीव्य गुरुं द्रोणं शुक्रं वैश्रवणं यमम् ।
वरुणं पावकं चैव कृपं कृष्णं च माधवम् ।
पिनाकपाणिनं चैव कथमेतान्न योधये

upajīvya guruṃ droṇaṃ śukraṃ vaiśravaṇaṃ yamam |
varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ kṛṣṇaṃ ca mādhavam |
pinākapāṇinaṃ caiva kathametānna yodhaye

रथं वाहय मे शीघ्रं व्येतु ते मानसो ज्वरः

rathaṃ vāhaya me śīghraṃ vyetu te mānaso jvaraḥ