अध्याय 21: कीचक का वंश और द्रौपदी का शाप न देना

अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता ।
पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितांवरा ॥ 1

aho duḥkhataraṃ prāptā kīcakena padā hatā |
pativratā mahābhāgā draupadī yoṣitāṃvarā || 1

दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम् ।
नाशपत्सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता ॥ 2

duḥśalāṃ smārayantī sā bhartṝṇāṃ bhaginīṃ śubhām |
nāśapatsindhurājaṃ sā balātkāreṇa vāhitā || 2

किमर्थमिह संप्राप्ता कीचकेन दुरात्मना ।
नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ॥ 3

kimarthamiha saṃprāptā kīcakena durātmanā |
nāśapattaṃ mahābhāgā kṛṣṇā pādena tāḍitā || 3

तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी ।
केशपांशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत् ॥ 4

tejorāśiriyaṃ devī dharmajñā satyavādinī |
keśapāṃśe parāmṛṣṭā marṣayantī hyaśaktavat || 4

नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम ।
कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ॥ 5

naitatkāraṇamalpaṃ hi śrotukāmo'smi sattama |
kṛṣṇāyāstu parikleśānmano me dūyate bhṛśam || 5

कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने ।
बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ॥ 6

kasya vaṃśe samudbhūtaḥ sa ca durlalito mune |
balonmattaḥ kathaṃ cāsītsyālo mātsyasya kīcakaḥ || 6

दृष्ट्वापि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम् ।
नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ॥ 7

dṛṣṭvāpi tāṃ priyāṃ bhāryāṃ sūtaputreṇa tāḍitām |
naiva cukṣubhire vīrāḥ kimakurvanta taṃ prati || 7

त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
एतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ॥ 8

tvadukto'yamanupraśnaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
etatsarvaṃ yathā vakṣye vistareṇeha pārthiva || 8

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाञ्जातः सूतो भवति पार्थिव ।
प्रातिलोम्येन जातानां स ह्येको द्विज एव तु ॥ 9

brāhmaṇyāṃ kṣatriyāñjātaḥ sūto bhavati pārthiva |
prātilomyena jātānāṃ sa hyeko dvija eva tu || 9

रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम् ।
क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ॥ 10

rathakāramitīmaṃ hi kriyāyuktaṃ dvijanmanām |
kṣatriyādavaro vaiśyādviśiṣṭa iti cakṣate || 10

सह सूतेन संबन्धः कृतः पूर्वं नराधिपैः ।
तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ॥ 11

saha sūtena saṃbandhaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ narādhipaiḥ |
tena tu prātilomyena rājaśabdo na labhyate || 11

तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः ।
उपजीव्यं च यत्क्षेत्रं राजन्सूतेन वै पुरा ॥ 12

teṣāṃ tu sūtaviṣayaḥ sūtānāṃ nāmataḥ kṛtaḥ |
upajīvyaṃ ca yatkṣetraṃ rājansūtena vai purā || 12

सूतानामधिपो राजा केकयो नाम विश्रुतः ।
राजकन्यासमुद्भूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ॥ 13

sūtānāmadhipo rājā kekayo nāma viśrutaḥ |
rājakanyāsamudbhūtaḥ sārathye'nupamo'bhavat || 13

पुत्रास्तस्य कुरुश्रेष्ठ मालव्यां जझिरे तदा ।
कीचका इति विख्याताः शतं षट् चैव भारत ॥ 14

putrāstasya kuruśreṣṭha mālavyāṃ jajhire tadā |
kīcakā iti vikhyātāḥ śataṃ ṣaṭ caiva bhārata || 14

तेषामासीद्बलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो ।
अग्रजो बलसंमत्तस्तेनासीत्सूतषट्शतम् ॥ 15

teṣāmāsīdbalaśreṣṭhaḥ kīcakaḥ sarvajitprabho |
agrajo balasaṃmattastenāsītsūtaṣaṭśatam || 15

मालव्या एव कौरव्य तत्र ह्यवरजाऽभवत् ।
तस्यां केकयराज्ञस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ॥ 16

mālavyā eva kauravya tatra hyavarajā'bhavat |
tasyāṃ kekayarājñastu sudeṣṇā duhitā'bhavat || 16

तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददौ मुदा ।
सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ॥ 17

tāṃ virāṭasya mātsyasya kekayaḥ pradadau mudā |
surathāyāṃ mṛtāyāṃ tu kausalyāṃ śvetamātari || 17

श्वेते विनष्टे शङ्खे च गते मातुलवेश्मनि ।
सुदेष्णां महिषीं लब्ध्वा राज दुःखमपानुदत् ॥ 18

śvete vinaṣṭe śaṅkhe ca gate mātulaveśmani |
sudeṣṇāṃ mahiṣīṃ labdhvā rāja duḥkhamapānudat || 18

उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते ।
सुदेष्णा सुषुवे देवी कैकेयी कुलवृद्धये ॥ 19

uttaraṃ cottarāṃ caiva virāṭātpṛthivīpate |
sudeṣṇā suṣuve devī kaikeyī kulavṛddhaye || 19

मातृष्वसृसुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम् ।
सदा परिचरन्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुखी ॥ 20

mātṛṣvasṛsutāṃ rājankīcakastāmaninditām |
sadā paricaranprītyā virāṭe nyavasatsukhī || 20

भ्रातरश्चास्य विक्रान्ताः सर्वे च तमनुव्रताः ।
विराटस्यैव संहृष्टा बलं कोशं त्ववर्धयन् ॥ 21

bhrātaraścāsya vikrāntāḥ sarve ca tamanuvratāḥ |
virāṭasyaiva saṃhṛṣṭā balaṃ kośaṃ tvavardhayan || 21

कालेया नाम ते दैत्याः प्रायशो भुवि विश्रुताः ।
जझिरे कीचका राजन्बाणो ज्येष्ठस्तथाऽभवत् ॥ 22

kāleyā nāma te daityāḥ prāyaśo bhuvi viśrutāḥ |
jajhire kīcakā rājanbāṇo jyeṣṭhastathā'bhavat || 22

स हि सर्वास्रसंपन्नो बलवान्भीमविक्रमः ।
कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ॥ 23

sa hi sarvāsrasaṃpanno balavānbhīmavikramaḥ |
kīcako naṣṭamaryādo babhūva bhayado nṛṇām || 23

तं प्राप्य बलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः ।
जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानवान्पुरा ॥ 24

taṃ prāpya balasaṃmattaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ |
jigāya sarvāṃśca ripūnyathendro dānavānpurā || 24

मेखलांश्च त्रिगर्तांश्च दशार्णांश्च कशेरुकान् ।
मालवांश्चैव यवनान्सिलिन्दान्काशिकोसलान् ॥ 25

mekhalāṃśca trigartāṃśca daśārṇāṃśca kaśerukān |
mālavāṃścaiva yavanānsilindānkāśikosalān || 25

करदांश्च निषिद्धांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा ।
पुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्च तङ्कणान्परतङ्कणान् ॥ 26

karadāṃśca niṣiddhāṃśca śivānmaculakāṃstathā |
pulindāṃśca kaliṅgāṃśca taṅkaṇānparataṅkaṇān || 26

अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः ।
कीचकेन रणे भग्ना विद्रवन्ति दिशो दश ॥ 27

anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ |
kīcakena raṇe bhagnā vidravanti diśo daśa || 27

तमेवंवीर्यसंपन्नं नागायुतसमं बले ।
विराटस्तत्र सेनायाश्चकार पतिमात्मनः ॥ 28

tamevaṃvīryasaṃpannaṃ nāgāyutasamaṃ bale |
virāṭastatra senāyāścakāra patimātmanaḥ || 28

विराटभ्रातरश्चैव दश दाशरथेः समाः ।
ते चैनानन्ववर्तन्त कीचकान्बलवत्तरान् ॥ 29

virāṭabhrātaraścaiva daśa dāśaratheḥ samāḥ |
te cainānanvavartanta kīcakānbalavattarān || 29

एवंविधबलो भीमः कीचकस्ते च तद्विधाः ।
राज्ञः स्याला महात्मानो विराटस्य हितैषिणः ॥ 30

evaṃvidhabalo bhīmaḥ kīcakaste ca tadvidhāḥ |
rājñaḥ syālā mahātmāno virāṭasya hitaiṣiṇaḥ || 30

एतत्ते कथितं सर्वं कीचकस्य पराक्रमम् ।
द्रौपदी न शशापैनं यस्मात्तद्गदतः शृणु ॥ 31

etatte kathitaṃ sarvaṃ kīcakasya parākramam |
draupadī na śaśāpainaṃ yasmāttadgadataḥ śṛṇu || 31

रक्षन्ति हि तपः क्रोधादृषयो न शपन्ति च ।
जानन्ती तद्यथातत्त्वं द्रौपदी न शशाप तम् ॥ 32

rakṣanti hi tapaḥ krodhādṛṣayo na śapanti ca |
jānantī tadyathātattvaṃ draupadī na śaśāpa tam || 32

क्षमा धर्मः क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा तपः ।
क्षमा सत्यं क्षमा शीलं क्षमा सर्वमिति श्रुतिः ॥ 33

kṣamā dharmaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā tapaḥ |
kṣamā satyaṃ kṣamā śīlaṃ kṣamā sarvamiti śrutiḥ || 33

क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
एतत्सर्वं विजानन्ती सा क्षमामन्वपद्यत ॥ 34

kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām |
etatsarvaṃ vijānantī sā kṣamāmanvapadyata || 34

भर्तॄणां मतमाज्ञाय क्षमिणां धर्मचारिणाम् ।
नाशपत्तं विशालाक्षी सती शक्ताऽपि भारत ॥ 35

bhartṝṇāṃ matamājñāya kṣamiṇāṃ dharmacāriṇām |
nāśapattaṃ viśālākṣī satī śaktā'pi bhārata || 35

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे द्रौपदीं प्रेक्ष्य दुःखिताम् ।
क्रोधाग्निनाऽप्यदह्यन्त तदा लञ्जाव्यपेक्षया ॥ 36

pāṇḍavāścāpi te sarve draupadīṃ prekṣya duḥkhitām |
krodhāgninā'pyadahyanta tadā lañjāvyapekṣayā || 36

अथ भीमो महाबाहुः मूदयिष्यंस्तु कीचकम् ।
वारितो धर्मपुत्रेण वेलयेव महोदधिः ॥ 37

atha bhīmo mahābāhuḥ mūdayiṣyaṃstu kīcakam |
vārito dharmaputreṇa velayeva mahodadhiḥ || 37

संधार्य मनसा रोषं दिवारात्रं विनिश्वसन् ।
महानसे तदा कृच्छ्रात्सुष्वाप रजनीं च ताम् ॥ 38

saṃdhārya manasā roṣaṃ divārātraṃ viniśvasan |
mahānase tadā kṛcchrātsuṣvāpa rajanīṃ ca tām || 38