अध्याय 20: द्रौपदी की पुकार और युधिष्ठिर का क्षमा उपदेश

एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः ।
अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् ।
विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ॥ 1

evaṃ vilapamānāyāṃ pāñcālyāṃ matsyapuṅgavaḥ |
aśaktaḥ kīcakaṃ tatra śāsituṃ baladarpitam |
virāṭarājaḥ mūtaṃ tu sāntvenaiva nyavārayat || 1

कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता ।
नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ॥ 2

kīcakaṃ matsyarājena kṛtāgasamaninditā |
nāparādhānurūpeṇa daṇḍena pratipāditam || 2

पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा ।
धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे ।
पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ॥ 3

pāñcālarājasya sutā dṛṣṭvā surasutopamā |
dharmajñā vyavahārāṇāṃ kīcake kṛtakilbiṣe |
punaḥ provāca rājānaṃ smarantī dharmamuttamam || 3

संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः ।
राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम् ।
विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ॥ 4

saṃprekṣya ca varārohā sarvāṃstatra sabhāsadaḥ |
rājānuvartanaparānkīcakaṃ ca kṛtāgasam |
virāṭaṃ cāha pāñcālī duḥkhenāviṣṭacetanā || 4

न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके ।
दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते ॥ 5

na rājanrājavatkiṃcitsamācarasi kīcake |
dasyūnāmiva te dharmo na satsu parivartate || 5

न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन ।
सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते ॥ 6

na kīcakaḥ svadharmastho na ca matsyaḥ kathaṃcana |
sabhāsado'pyadharmajñā ya imaṃ paryupāsate || 6

न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च ।
न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ॥ 7

na dharmaṃ kīcako vetti rājabhṛtyāstathaiva ca |
na rājā vinayaṃ brūte amātyāśca na jānate || 7

नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि ।
नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ॥ 8

nopālabhe tvāṃ nṛpate virāṭaṃ nṛpasaṃsadi |
nāhametena yuktā vai hantuṃ mātsya tavāntike || 8

सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम् ।
विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ॥ 9

sabhāsadastu paśyantu kīcakaṃ dharmalaṅghinam |
virāṭanṛpate paśya māmanāthāmanāgasam || 9

न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ॥ 10

na sāma phalate duṣṭe duṣṭe daṇḍaḥ prayujyate || 10

अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ॥ 11

adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan |
sa rājā na bhavelloke rājaśabdasya bhājanam || 11

दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान् ।
अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा ।
दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ॥ 12

dīnāndhakṛpaṇāśaktapaṅgukubjajaḍādikān |
anāthabālavṛddhāṃśca puruṣānvā striyo'pi vā |
duṣṭacorābhibhūtāṃśca pālayedavanīpatiḥ || 12

अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः ।
माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत् ।
अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ॥ 13

anāthānāṃ ca nāthaḥ syādapitṝṇāṃ pitā nṛpaḥ |
mātā bhavedamātṝṇāmagurūṇāṃ gururbhavet |
agatīnāṃ gatī rājā nṛṇāṃ rājā parāyaṇam || 13

विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः ।
स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ॥ 14

viśeṣataḥ parairduṣṭaiḥ parāmṛṣṭaṃ narottamaḥ |
striyaṃ sādhvīmanāthāṃ ca pālayetsvasutāmiva || 14

त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम् ।
अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ॥ 15

tvadgṛhāvasatiṃ rājannetāvatkālaparyayam |
adhikāṃ tvatsutāyāśca paśya māṃ kīcakāhatāṃ || 15

परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम् ।
अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ॥ 16

parokṣaṃ nābhijānāmi vigrahaṃ yuvayoraham |
arthatattvamavijñāya kiṃ syādakuśalaṃ mama || 16

येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन् ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 17

yeṣāṃ na vairī svapiti padā bhūmimupaspṛśan |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 17

ये च दद्युर्न याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते भृशम् ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 18

ye ca dadyurna yāceyurbrahmaṇyāḥ satyavādinaḥ |
yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate bhṛśam |
teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 18

तेजस्विनस्तथा क्षान्ता बलवन्तश्च मानिनः ।
महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानतत्पराः ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 19

tejasvinastathā kṣāntā balavantaśca māninaḥ |
maheṣvāsā raṇe śūrā garvitā mānatatparāḥ |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 19

सर्वलोकमिमं हन्युर्यदि क्रुद्धा महाबलाः ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 20

sarvalokamimaṃ hanyuryadi kruddhā mahābalāḥ |
teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 20

येषां नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 21

yeṣāṃ nāsti samaḥ kaścidvīrye satye bale dame |
teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 21

येषां न सदृशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 22

yeṣāṃ na sadṛśaḥ kaściddhanādyairbhuvi mānavaḥ |
teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padā'vadhīt || 22

तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः ।
पश्यतो निहता राजंस्तेनेह जगतीपते ॥ 23

tavāgrato viśeṣeṇa prajānāṃ ca hitaiṣiṇaḥ |
paśyato nihatā rājaṃsteneha jagatīpate || 23

शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम् ।
चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्वनु तेऽद्य महाबलाः ॥ 24

śaraṇaṃ ye prapannānāṃ bhavanti śaraṇārthinām |
caranti loke pracchannāḥ kvanu te'dya mahābalāḥ || 24

कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम् ।
मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽतितेजसः ॥ 25

kathaṃ te sūtaputreṇa vadhyamānāṃ priyāṃ satīm |
marṣayanti yathā klībā balavanto'titejasaḥ || 25

क्वनु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेषां च तद्बलम् ।
न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्माना ॥ 26

kvanu teṣāmamarṣaśca vīryaṃ teṣāṃ ca tadbalam |
na parīpsanti ye bhāryāṃ vadhyamānāṃ durātmānā || 26

मयाऽपि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे ।
मां मर्षंयति यः पश्यन्वध्यमानामनागसम् ॥ 27

mayā'pi śakyaṃ kiṃ kartuṃ virāṭe dharmadūṣaṇe |
māṃ marṣaṃyati yaḥ paśyanvadhyamānāmanāgasam || 27

धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति ।
न चेद्विशल्यः क्रियते सर्वे विद्धाः सभासदः ॥ 28

dharmo viddho hyadharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhati |
na cedviśalyaḥ kriyate sarve viddhāḥ sabhāsadaḥ || 28

यत्र धर्मो ह्यधर्मेम सत्यं यत्रानृतेन च ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥ 29

yatra dharmo hyadharmema satyaṃ yatrānṛtena ca |
hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ || 29

तस्यास्तत्कृपणं श्रुत्वा सैरन्ध्र्याः परिदेवितम् ।
ततः सभ्यास्तु ते सर्वे भूयः कृष्णामपूजयन् ।
साधुसाध्विति चाप्याहुः कीचकं चाप्यगर्हयन् ॥ 30

tasyāstatkṛpaṇaṃ śrutvā sairandhryāḥ paridevitam |
tataḥ sabhyāstu te sarve bhūyaḥ kṛṣṇāmapūjayan |
sādhusādhviti cāpyāhuḥ kīcakaṃ cāpyagarhayan || 30

केचित्कृष्णां प्रशंसन्ति केचिन्निन्दन्ति कीचकम् ।
केचिन्निन्दन्ति राजानं केचिद्देवीं च तां नराः ॥ 31

kecitkṛṣṇāṃ praśaṃsanti kecinnindanti kīcakam |
kecinnindanti rājānaṃ keciddevīṃ ca tāṃ narāḥ || 31

यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा ।
परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ॥ 32

yasyeyaṃ cārusarvāṅgī bhāryā syādāyatekṣaṇā |
paro lābhaśca tasya syānna sa śocetkadācana || 32

यस्या गात्रं शुभं पीनं मुखं जयति पङ्कजम् ।
गतिर्हंसं स्मितं कुन्दं सौषा नार्हति पद्वधम् ॥ 33

yasyā gātraṃ śubhaṃ pīnaṃ mukhaṃ jayati paṅkajam |
gatirhaṃsaṃ smitaṃ kundaṃ sauṣā nārhati padvadham || 33

द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनिबन्धनाः ।
स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैषा नार्हति पद्वधम् ॥ 34

dvātriṃśaddaśanā yasyāḥ śvetā māṃsanibandhanāḥ |
snigdhāśca mṛdavaḥ keśāḥ saiṣā nārhati padvadham || 34

पद्मं चक्रं ध्वजं शङ्खं प्रासादो मकरस्तथा ।
यस्याः पाणितले सन्ति सैषा नार्हति पद्वधम् ॥ 35

padmaṃ cakraṃ dhvajaṃ śaṅkhaṃ prāsādo makarastathā |
yasyāḥ pāṇitale santi saiṣā nārhati padvadham || 35

आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः ।
समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ॥ 36

āvartāḥ khalu catvāraḥ sarve caiva pradakṣiṇāḥ |
samaṃ gātraṃ śubhaṃ snigdhaṃ yasyā nārhati padvadham || 36

अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या ।
कन्या कमलपत्राक्षी कथमर्हति पद्वधम् ॥ 37

acchidrahastapādā ca acchidradaśanā ca yā |
kanyā kamalapatrākṣī kathamarhati padvadham || 37

सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना ।
सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा वधम् ॥ 38

seyaṃ lakṣaṇasaṃpannā pūrṇacandranibhānanā |
surūpiṇī suvadanā neyaṃ yogyā padā vadham || 38

देवदेवीव सुभगा शक्रदेवीव शोभना ।
अप्सरा इव सारूप्यान्नेयं योग्या पदा वधम् ॥ 39

devadevīva subhagā śakradevīva śobhanā |
apsarā iva sārūpyānneyaṃ yogyā padā vadham || 39

इति स्मापूजसंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ॥ 40

iti smāpūjasaṃstatra kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāsadaḥ || 40

सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता ।
तूष्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम् ॥ 41

sā viniḥśvasya suśroṇī bhūmāvantarmukhī sthitā |
tūṣṇīmāsīttadā dṛṣṭvā vivakṣantaṃ yudhiṣṭhiram || 41

युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आस्रवत् ।
अब्रवीद्धर्मपुत्रोऽथ सैरन्ध्रीं महिषीं प्रियाम् ।
कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् ॥ 42

yudhiṣṭhirasya kopāttu lalāṭe sveda āsravat |
abravīddharmaputro'tha sairandhrīṃ mahiṣīṃ priyām |
kṛṣṇāṃ tatra nṛpābhyāśe parivrājakarūpadhṛt || 42

गच्छ सैरन्ध्रि मा भैस्त्वं सुदेष्णाया निवेशनम् ।
राजा ह्ययं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः ।
यतस्त्वां न परित्राति सत्ये धर्मपथे स्थितः ॥ 43

gaccha sairandhri mā bhaistvaṃ sudeṣṇāyā niveśanam |
rājā hyayaṃ dharmaśīlo virāṭaḥ paralokabhīḥ |
yatastvāṃ na paritrāti satye dharmapathe sthitaḥ || 43

भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः ।
शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥ 44

bhartāramanurundhantyaḥ kliśyante vīrapatnayaḥ |
śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṃ jayantyuta || 44

मन्ये न कालः क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव ।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥ 45

manye na kālaḥ krodhasya paśyanti patayastava |
tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ || 45

श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः ।
यथा धर्मः कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ॥ 46

śrūyantāṃ te sukeśānte mokṣadharmāśrayāḥ kathāḥ |
yathā dharmaḥ kulastrīṇāṃ dṛṣṭo dharmānurodhanāt || 46

नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोषणम् ।
या तु भर्तारि शुश्रूषा सा स्वर्गायाभिजायते ॥ 47

nāsti yajñaḥ striyāḥ kaścinna śrāddhaṃ nāpyupoṣaṇam |
yā tu bhartāri śuśrūṣā sā svargāyābhijāyate || 47

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ 48

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
putrastu sthāvire bhāve na strī svātantryamarhati || 48

भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः ।
अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ॥ 49

bhīru bhartṛbhayātpatnyo na krudhyanti kadācana |
bahubhiśca parikleśairavajñātāśca śatrubhiḥ |
ananyabhāvāḥ śuddhāśca puṇyalokaṃ jayantyuta || 49

न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव ।
न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि ।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ॥ 50

na krodhakālaṃ niyataṃ paśyanti patayastava |
na kruddhānpratiyāyādvai patīṃste vṛtrahā api |
tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ || 50

यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने ।
तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ॥ 51

yadi te samayaḥ kaścitkṛto hyāyatalocane |
taṃ smarasva kṣamāśīle kṣamā dharmo hyanuttamaḥ || 51

क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः ।
क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ॥ 52

kṣamā dharmaḥ kṣamā satyaṃ kṣamā dānaṃ kṣamā tapaḥ |
kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paralokaḥ kṣamāvatāṃm || 52

द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ।
कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत् ॥ 53

dvyaṃśino dvādaśāṅgasya caturviṃśatiparvaṇaḥ |
kastriṣaṣṭhiśatārasya māsonasyākṣamī bhavet || 53

गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम् ।
व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ॥ 54

gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava priyam |
vyapaneṣyanti te duḥkhaṃ yena te vipriyaṃ kṛtam || 54

इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट् ।
विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ॥ 55

ityevamukte tiṣṭhantīṃ punarevāha dharmarāṭ |
vighnaṃ karoṣi vai bhadre dīvyatāṃ rājasaṃsadi || 55

तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः ।
एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ॥ 56

tasmāttvamapi suśroṇi śailūṣīva vibhāsi naḥ |
evamuktā tu sā bhartrā samudvīkṣyābravīdidam || 56

सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः ।
शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ॥ 57

satyamuktaṃ tvayā vidvañśailūṣīṃ viddhi māṃ punaḥ |
śailūṣakasya tasyāhaṃ yeṣāṃ jyeṣṭho'kṣakovidaḥ || 57

एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम् ।
केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ॥ 58 ।

evamuktvā varārohā parimṛjyānanaṃ śubham |
keśānvimuktānsaṃyamya rudhireṇa samukṣitān || 58 |

पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव ।
प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ 59

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgī gajarājavadhūriva |
pratasthe nāganāsorūrbharturājñāya śāsanam || 59

विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा ।
प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ॥ 60

vimuktā mṛgaśāvākṣī nirantarapayodharā |
prabhā nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtā || 60

यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम् ।
तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः ।
समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥ 61

yasyārthe pāṇḍaveyāstu tyajeyurapi jīvitam |
tāṃ te dṛṣṭvā tathā kṛṣṇāṃ kṣamiṇo dharmacāriṇaḥ |
samayaṃ nātivartante velāmiva mahodadhiḥ || 61

सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम् ।
रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ॥ 62

sā praviśya pravepantī sudeṣṇāyā niveśanam |
rudantī cārusarvāṅgī tasyāstasthāvathāgrataḥ || 62

तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता ।
किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ॥ 63

tāmuvāca virāṭasya mahiṣī śāṭhyamāsthitā |
kimidaṃ padmasaṃkāśaṃ sudantoṣṭhākṣināsikam || 63

रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम् ।
बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम् ।
नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ॥ 64

rudantyā avamṛṣṭāsraṃ pūrṇendusamavarcasam |
bimboṣṭhaṃ kṛṣṇatārābhyāmatyantaruciraprabham |
nayanābhyāmajihyābhyāṃ mukhaṃ te muñcate jalam || 64

कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने ।
को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ॥ 65

kastvā'vadhīdvarārohe kasmādrodiṣi śobhane |
ko viprayujyate dāraiḥ saputraiḥ sahabāndhavaiḥ || 65

कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति ।
ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ॥ 66

kasyādya rājā kupito vadhamājñāpayiṣyati |
brūhi kiṃ te priyaṃ karma kaṃ tyaje ghātayāmi vā || 66

तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि ।
भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ॥ 67

tāṃ niḥśvasyābravītkṛṣṇā jānantī nāma pṛcchasi |
bhrātustvaṃ māmanupreṣya kimevaṃ hi vikatthase || 67

कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम् ।
सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ॥ 68

kīcako mā'vadhīttatra surāhārīmitogatām |
sabhāyāṃ paśyato rājño yathā vai nirjane vane || 68

घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे ।
भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम् ।
यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ॥ 69

ghātayāmi sudantoṣṭhi kīcakaṃ yadi manyase |
bhrātā yadyeṣa me vyaktaṃ yo'tīto dharmacāriṇīm |
yastvāṃ kāmābhibhūtātmā durlabhāmavamanyate || 69

अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः ।
मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ॥ 70

adyaiva taṃ haniṣyanti yeṣāmāgaskaro hi saḥ |
manye'hamadya vā śvo vā paralokaṃ gamiṣyati || 70

भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै ।
सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ॥ 71

bhrātuḥ prayaccha tvaritā jīvacchrāddhaṃ tvamadya vai |
suhṛṣṭaṃ kuru vai cainaṃ nāsūnmanye dhariṣyati || 71

तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम् ।
एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ॥ 72

teṣāṃ hi mama bhartṝṇāṃ pañcānāṃ dharmacāriṇām |
eko durdhaṣaṇo'tyarthaṃ bale cāpratimo bhuvi || 72

निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम् ।
न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ॥ 73

nirmanuṣyamimaṃ lokaṃ kuryātkruddho niśāmimām |
na sa saṃkrudhyate tāvadgandharvaḥ kāmarūpadhṛt || 73

नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम् ।
तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः ।
विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ॥ 74

nūnaṃ jñāsyati yāvadvai mamaitatpādaghātanam |
tatkṣaṇātkīcakaḥ pāpaḥ saputrabhrātṛbāndhavaḥ |
vinaśiṣyati duṣṭātmā yathā duṣkṛtakarmakṛt || 74

अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः ।
एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः ।
नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ॥ 75

api caitatpurā proktaṃ nipuṇairmanujottamaiḥ |
ekastu kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ |
nīcenātmāparādhena kulaṃ tena vinaśyati || 75

सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता ।
कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ॥ 76

sudeṣṇāmevamuktvā tu sairandhrī duḥkhamohitā |
kīcakasya vadhārthāya vratadīkṣāmupāgamat || 76

अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया ।
न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति ।
रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ॥ 77

abhyarthitā ca nārībhirmānitā ca sudeṣṇayā |
na ca snāti na cāśnāti na pāṃsūnparimārjati |
rudhiraklinnavadanā babhūva mṛditekṣaṇā || 77

तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः ।
कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ॥ 78

tāṃ tathā śokasantaptāṃ dṛṣṭvā praruditāṃ striyaḥ |
kīcakasya vadhaṃ sarvā manobhiśca śaśaṃsire || 78