अध्याय 11: अर्जुन उत्तरा के नृत्यशिक्षक नियुक्त होते हैं

अथापरोऽदृश्यत वर्णवान्युवा स्त्रीवेषधारी समलंकृतो भृशम् ।
प्रवालचित्रे प्रविमुच्य कुण्डले उभे च कम्बू परिपातुके तथा ॥ 1

athāparo'dṛśyata varṇavānyuvā strīveṣadhārī samalaṃkṛto bhṛśam |
pravālacitre pravimucya kuṇḍale ubhe ca kambū paripātuke tathā || 1

कृष्णे च रक्ते च निबध्य वाससी शरीरवाञ्शुक्रबृहस्पतिप्रभः ।
बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्महाभुजो मत्तगजेन्द्रविक्रमः ॥ 2

kṛṣṇe ca rakte ca nibadhya vāsasī śarīravāñśukrabṛhaspatiprabhaḥ |
bahūṃśca dīrghāṃśca vikīrya mūrdhajānmahābhujo mattagajendravikramaḥ || 2

क्लैब्येन वेषेण न भति भाति च ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः ।
गतेन चोर्वी परिकम्पयंस्तदा विराटमासाद्य सभासमीपतः ॥ 3

klaibyena veṣeṇa na bhati bhāti ca grahābhipanno nabhasīva candramāḥ |
gatena corvī parikampayaṃstadā virāṭamāsādya sabhāsamīpataḥ || 3

तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले व्याजाप्रतिच्छन्नममित्रमर्दनम् ।
विराजमानं सुरराजवर्चसं सुतं सुरेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ॥ 4

taṃ prekṣya rājopagataṃ sabhātale vyājāpraticchannamamitramardanam |
virājamānaṃ surarājavarcasaṃ sutaṃ surendrasya gajendravikramam || 4

सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः ।
न चैनमूचुर्विदितं नरास्तदा सविस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत् ॥ 5

sarvānapṛcchacca samīpacāriṇaḥ kuto'yamāyāti na me purā śrutaḥ |
na cainamūcurviditaṃ narāstadā savismayaṃ vākyamidaṃ nṛpo'bravīt || 5

गजेन्द्रलीलो मृगराजगामी वृषेक्षणो देवसुतोग्रतेजाः ।
पीनांसबाहुः कनकावदातः कोऽयं नरो मे नगरं प्रविष्टः ॥ 6

gajendralīlo mṛgarājagāmī vṛṣekṣaṇo devasutogratejāḥ |
pīnāṃsabāhuḥ kanakāvadātaḥ ko'yaṃ naro me nagaraṃ praviṣṭaḥ || 6

किमेष देवेन्द्रसुतः किमेष ब्रह्मात्मजो वा किमयं स्वयंभूः ।
उमासुतो वैश्रवणात्मजो वा प्रेक्ष्यैनमासीदिति मे वितर्कः ॥ 7

kimeṣa devendrasutaḥ kimeṣa brahmātmajo vā kimayaṃ svayaṃbhūḥ |
umāsuto vaiśravaṇātmajo vā prekṣyainamāsīditi me vitarkaḥ || 7

सभामतिक्रम्य स वासवोपमो निरीक्षमाणो बहुभिः सभागतैः ।
स तत्र राजनममित्रहाऽब्रवीद्बृहन्नलाहं नरदेव नर्तकी ॥ 8

sabhāmatikramya sa vāsavopamo nirīkṣamāṇo bahubhiḥ sabhāgataiḥ |
sa tatra rājanamamitrahā'bravīdbṛhannalāhaṃ naradeva nartakī || 8

वेणीं प्रकुर्यां रुचिरे च कुण्डले ग्रथे स्रजः प्रावरणानि संहरे ।
स्नानं चरेयं विमृजे च दर्पणं विशेषकेष्वेव च कौशलं मम ॥ 9 ।

veṇīṃ prakuryāṃ rucire ca kuṇḍale grathe srajaḥ prāvaraṇāni saṃhare |
snānaṃ careyaṃ vimṛje ca darpaṇaṃ viśeṣakeṣveva ca kauśalaṃ mama || 9 |

क्लीबेषु बालेषु जनेषु नर्तने शिक्षाप्रदानेषु च योग्यता मम ।
करोमि वेणीषु च पुष्पपूरकं न मे स्त्रियः कर्मणि कौशलाधिकाः ॥ 10

klībeṣu bāleṣu janeṣu nartane śikṣāpradāneṣu ca yogyatā mama |
karomi veṇīṣu ca puṣpapūrakaṃ na me striyaḥ karmaṇi kauśalādhikāḥ || 10

इत्यर्जुनस्तं नरदेवमोजसा विज्ञाप्य तस्थौ विधिनाऽऽत्मनः क्रियाम् ।
तमब्रवीत्प्रांशुमुदीक्ष्य विस्मितो विराटराजोपसृतं महायशाः ॥ 11

ityarjunastaṃ naradevamojasā vijñāpya tasthau vidhinā''tmanaḥ kriyām |
tamabravītprāṃśumudīkṣya vismito virāṭarājopasṛtaṃ mahāyaśāḥ || 11

नार्हस्तु वेषोऽयमनूर्जितस्ते नापुंस्त्वमर्हं नरदेवसिंह ।
तवैव वेषः शुभवेषभूषणैर्विभूषितो भूतपतेरिव प्रभो ॥ 12

nārhastu veṣo'yamanūrjitaste nāpuṃstvamarhaṃ naradevasiṃha |
tavaiva veṣaḥ śubhaveṣabhūṣaṇairvibhūṣito bhūtapateriva prabho || 12

विभाति भानोरिव रश्मिमालिनो घनावरुद्धे गगने घनैरिव ।
धनुर्हि मन्ये तव शोभयेद्भुजौ तथाहि पीनावतिमात्रमायतौ ॥ 13

vibhāti bhānoriva raśmimālino ghanāvaruddhe gagane ghanairiva |
dhanurhi manye tava śobhayedbhujau tathāhi pīnāvatimātramāyatau || 13

प्रगृह्य चापं त्वनुरूपमात्मनो रक्षस्व देशं पुरमद्य सुस्थिरः ।
पुत्रेण तुल्यो भव मे बृहन्नले वृद्धोस्मि वित्तं प्रतिपादयामि ते ॥ 14

pragṛhya cāpaṃ tvanurūpamātmano rakṣasva deśaṃ puramadya susthiraḥ |
putreṇa tulyo bhava me bṛhannale vṛddhosmi vittaṃ pratipādayāmi te || 14

त्वं रक्ष मे सर्वमिदं पुरं प्रभो न षण्डतां कांचन लक्षयामि ते ।
प्रशाधि मत्स्यांस्तरसा विवर्धयन्ददामि राज्यं तव सत्यवागहम् ॥ 15

tvaṃ rakṣa me sarvamidaṃ puraṃ prabho na ṣaṇḍatāṃ kāṃcana lakṣayāmi te |
praśādhi matsyāṃstarasā vivardhayandadāmi rājyaṃ tava satyavāgaham || 15

तस्याग्रतः स्वानि धनूंषि पार्थिवो बहूनि दीर्घाणि च वर्णवन्ति च ।
ददौ स सज्यानि बलान्वितानि जिज्ञासमानः किमयं करिष्यति ॥ 16

tasyāgrataḥ svāni dhanūṃṣi pārthivo bahūni dīrghāṇi ca varṇavanti ca |
dadau sa sajyāni balānvitāni jijñāsamānaḥ kimayaṃ kariṣyati || 16

ततोऽर्जुनः क्लीबतरं वचोऽब्रवीन्न मे धनुर्धारितमीदृशं विभो ।
न चापि दृष्टं धनुरीदृशं क्वचिन्न मादृशाः सन्ति धनुर्धरा भुवि ॥ 17

tato'rjunaḥ klībataraṃ vaco'bravīnna me dhanurdhāritamīdṛśaṃ vibho |
na cāpi dṛṣṭaṃ dhanurīdṛśaṃ kvacinna mādṛśāḥ santi dhanurdharā bhuvi || 17

नृत्याम गायामि च वादयाम्यहं प्रानर्तने कौशलनैपुणं मम ।
तदुत्तरायाः परिधत्स्व नर्तने भवामि देव्या नरदेव नर्तकी ॥ 18

nṛtyāma gāyāmi ca vādayāmyahaṃ prānartane kauśalanaipuṇaṃ mama |
taduttarāyāḥ paridhatsva nartane bhavāmi devyā naradeva nartakī || 18

ददामि ते तं हि वरं बृहन्नले सुतां हि मे नर्तय याश्च तादृशीः ।
ततो विराटः स्वयमाह्वयत्सुतां नराधिपस्तां च सुमध्यसुन्दरीम् ॥ 19

dadāmi te taṃ hi varaṃ bṛhannale sutāṃ hi me nartaya yāśca tādṛśīḥ |
tato virāṭaḥ svayamāhvayatsutāṃ narādhipastāṃ ca sumadhyasundarīm || 19

उवाच चैनां मुदितेन चेतसा बृहन्नला नाम सखी भवत्वियम् ।
सुगात्रि संप्रीतिसुबद्धसौहृदा तवाङ्गने प्राणसमा च नित्यदा ॥ 20

uvāca caināṃ muditena cetasā bṛhannalā nāma sakhī bhavatviyam |
sugātri saṃprītisubaddhasauhṛdā tavāṅgane prāṇasamā ca nityadā || 20

प्रकामभक्ष्याभरणाम्बरा शुभा चरत्वियं सर्वजनेष्ववारिता ।
न दुष्कुलानामियमाकृतिर्भवेन्न वृत्तभेदी भवतीदृशो जनः ॥ 21

prakāmabhakṣyābharaṇāmbarā śubhā caratviyaṃ sarvajaneṣvavāritā |
na duṣkulānāmiyamākṛtirbhavenna vṛttabhedī bhavatīdṛśo janaḥ || 21

संमन्त्र्य राजा विविधैः स्वमन्त्रिभिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिराशु वै ।
अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम् ॥ 22

saṃmantrya rājā vividhaiḥ svamantribhiḥ parīkṣya cainaṃ pramadābhirāśu vai |
apuṃstvamapyasya niśamya ca sthiraṃ tataḥ kumārīpuramutsasarja tam || 22

स शिक्षयामास च गीतवदनं सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः ।
सखीश्च तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियश्च तस्याः स बभूव पाण्डवः ॥ 23

sa śikṣayāmāsa ca gītavadanaṃ sutāṃ virāṭasya dhanaṃjayaḥ prabhuḥ |
sakhīśca tasyāḥ paricārikāstathā priyaśca tasyāḥ sa babhūva pāṇḍavaḥ || 23

तथा स तत्रैव धनंजयोऽवसत्प्रियाणि कुर्वन्त्सह ताभिरात्मवान् ।
तथा गतं तत्र न जझिरे जना बहिश्चरा वाऽप्यथवेतरे जनाः ॥ 24

tathā sa tatraiva dhanaṃjayo'vasatpriyāṇi kurvantsaha tābhirātmavān |
tathā gataṃ tatra na jajhire janā bahiścarā vā'pyathavetare janāḥ || 24