अध्याय 90: कुन्ती का शोक और पुत्रों के लिए सन्देश

अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः ।
पितृष्वसारं स पृथामभ्यगच्छदरिन्दमः

athopagamya viduramaparāhṇe janārdanaḥ |
pitṛṣvasāraṃ sa pṛthāmabhyagacchadarindamaḥ

सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् ।
कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत्स्मरन्ती तनयान्पृथा

sā dṛṣṭvā kṛṣṇamāyāntaṃ prasannādityavarcasam |
kaṇṭhe gṛhītvā prākrośatsmarantī tanayānpṛthā

तेषां सत्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् ।
चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत्मृथा

teṣāṃ satvavatāṃ madhye govindaṃ sahacāriṇam |
cirasya dṛṣṭvā vārṣṇeyaṃ bāṣpamāhārayatmṛthā

साऽब्रवीत्कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् ।
बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता

sā'bravītkṛṣṇamāsīnaṃ kṛtātithyaṃ yudhāṃ patim |
bāṣpagadgadapūrṇena mukhena pariśuṣyatā

एते बाल्यान्प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः ।
परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः ।
निकृत्या भ्रंशिता राज्याञ्जनार्हा निर्जनं गताः

ete bālyānprabhṛtyeva guruśuśrūṣaṇe ratāḥ |
parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samacetasaḥ |
nikṛtyā bhraṃśitā rājyāñjanārhā nirjanaṃ gatāḥ

विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
त्यक्त्वा प्रियमुखे पार्था रुदतीमपहाय माम्

vinītakrodhaharṣāśca brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ |
tyaktvā priyamukhe pārthā rudatīmapahāya mām

अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम ।
अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः

ahārṣuśca vanaṃ yāntaḥ samūlaṃ hṛdayaṃ mama |
atadarhā mahātmānaḥ kathaṃ keśava pāṇḍavāḥ

ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले ।
बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः

ūṣurmahāvane tāta siṃhavyāghragajākule |
bālā vihīnāḥ pitrā te mayā satatalālitāḥ

अपश्यन्तश्च पितरौ कथमुषूर्महावने ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्भृदङ्गैर्वेणुनिस्वनैः

apaśyantaśca pitarau kathamuṣūrmahāvane |
śaṅkhadundubhinirghoṣairbhṛdaṅgairveṇunisvanaiḥ

पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात्प्रभृति केशव ।
ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च

pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyātprabhṛti keśava |
ye sma vāraṇaśabdena hayānāṃ heṣitena ca

रथेनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त तदा गृहे ।
शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना

rathenemininādaiśca vyabodhyanta tadā gṛhe |
śaṅkhabherīninādena veṇuvīṇānunādinā

पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः ।
वस्त्रै रत्नैरलङ्कारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः

puṇyāhaghoṣamiśreṇa pūjyamānā dvijātibhiḥ |
vastrai ratnairalaṅkāraiḥ pūjayanto dvijanmanaḥ

गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
अर्चितैरर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः

gīrbhirmaṅgalayuktābhirbrāhmaṇānāṃ mahātmanām |
arcitairarcanārhaiśca stuvadbhirabhinanditāḥ

प्रासादाग्नेष्वबोध्यन्त राङ्खवाजिनशायिनः ।
क्रूरं च निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने

prāsādāgneṣvabodhyanta rāṅkhavājinaśāyinaḥ |
krūraṃ ca ninadaṃ śrutvā śvāpadānāṃ mahāvane

न स्मोपयान्ति निद्रां ते नतदर्हा जनार्दन ।
भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः

na smopayānti nidrāṃ te natadarhā janārdana |
bherīmṛdaṅganinadaiḥ śaṅkhavaiṇavanisvanaiḥ

स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन ॥
वन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर्बोधिताः कथम्

strīṇāṃ gītaninādaiśca madhurairmadhusūdana ||
vandimāgadhasūtaiśca stuvadbhirbodhitāḥ katham

महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च ।
ह्रीमात्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता

mahāvaneṣvabodhyanta śvāpadānāṃ rutena ca |
hrīmātsatyadhṛtirdānto bhūtānāmanukampitā

कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते ।
अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च

kāmadveṣau vaśe kṛtvā satāṃ vartmānuvartate |
ambarīṣasya māndhāturyayāternahuṣasya ca

भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च ।
राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम्

bharatasya dilīpasya śiberauśīnarasya ca |
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dhuraṃ dhatte durudvahām

शीलवृत्तोपसंपन्नोः धर्मज्ञः सत्यसङ्गरः ।
राजा सर्वगुणोपेतस्त्रौलोक्यस्यापि यो भवेत्

śīlavṛttopasaṃpannoḥ dharmajñaḥ satyasaṅgaraḥ |
rājā sarvaguṇopetastraulokyasyāpi yo bhavet

अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः ।
प्रियदर्शो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः

ajātaśatrurdharmātmā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ |
śreṣṭhaḥ kuruṣu sarveṣu dharmataḥ śrutavṛttataḥ |
priyadarśo dīrghabhujaḥ kathaṃ kṛṣṇa yudhiṣṭhiraḥ

यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः ।
सामर्षः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः

yaḥ sa nāgāyutaprāṇo vātaraṃhā mahābalaḥ |
sāmarṣaḥ pāṇḍavo nityaṃ priyo bhrātuḥ priyaṃkaraḥ

कीचकस्य तु सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन ।
शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च

kīcakasya tu sajñāteryo hantā madhusūdana |
śūraḥ krodhavaśānāṃ ca hiḍimbasya bakasya ca

पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो बले ।
महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः

parākrame śakrasamo mātariśvasamo bale |
maheśvarasamaḥ krodhe bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः ।
जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने

krodhaṃ balamamarṣaṃ ca yo nidhāya paraṃtapaḥ |
jitātmā pāṇḍavo'marṣī bhrātustiṣṭhati śāsane

तेजोराशिं महात्मानं वरिष्ठमभितौजसम् ।
भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन

tejorāśiṃ mahātmānaṃ variṣṭhamabhitaujasam |
bhīmaṃ pradarśanenāpi bhīmasenaṃ janārdana

तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः ।
आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो बली

taṃ mamācakṣva vārṣṇeya kathamadya vṛkodaraḥ |
āste parighabāhuḥ sa madhyamaḥ pāṇḍavo balī

अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा ।
द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव

arjunenārjuno yaḥ sa kṛṣṇa bāhusahasriṇā |
dvibāhuḥ spardhate nityamatītenāpi keśava

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः

kṣipatyekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |
iṣvastre sadṛśo rājñaḥ kārtavīryasya pāṇḍavaḥ

तेजसाऽऽदित्यसदृशो महर्षिसदृशो दमे ।
क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः

tejasā''dityasadṛśo maharṣisadṛśo dame |
kṣamayā pṛthivītulyo mahendrasamavikramaḥ

आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मधुसूदन ।
आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु

ādhirājyaṃ mahaddīptaṃ prathitaṃ madhusūdana |
āhṛtaṃ yena vīryeṇa kurūṇāṃ sarvarājasu

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः पर्युपासते ।
स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः

yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ paryupāsate |
sa sarvarathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ

यं गत्वाऽभिमुखः सङ्ख्ये न जीवन्तश्चिदाव्रजेत् ।
यो जेता सर्वभूतानामजेयो जिष्णुरच्युत

yaṃ gatvā'bhimukhaḥ saṅkhye na jīvantaścidāvrajet |
yo jetā sarvabhūtānāmajeyo jiṣṇuracyuta

योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः ।
स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनञ्जयः

yo'pāśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāmiva vāsavaḥ |
sa te bhrātā sakhā caiva kathamadya dhanañjayaḥ

दयावान्सर्वभूतेषु ह्रीनिषेवो महास्रवित् ।
मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे

dayāvānsarvabhūteṣu hrīniṣevo mahāsravit |
mṛduśca sukumāraśca dhārmikaśca priyaśca me

सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः ।
भ्रातृणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा

sahadevo maheṣvāsaḥ śūraḥ samitiśobhanaḥ |
bhrātṛṇāṃ kṛṣṇa śuśrūṣurdharmārthakuśalo yuvā

सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन ।
वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः

sadaiva sahadevasya bhrātaro madhusūdana |
vṛttaṃ kalyāṇavṛttasya pūjayanti mahātmanaḥ

ज्येष्ठोपचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् ।
शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे

jyeṣṭhopacāyinaṃ vīraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim |
śuśrūṣuṃ mama vārṣṇeya mādrīputraṃ pracakṣva me

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः ।
भ्रातॄणां चैव सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः

sukumāro yuvā śūro darśanīyaśca pāṇḍavaḥ |
bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ

चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः ।
कच्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः

citrayodhī ca nakulo maheṣvāso mahābalaḥ |
kaccitsa kuśalī kṛṣṇa vatso mama sukhaidhitaḥ

सुखोचितमदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् ।
अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः

sukhocitamaduḥkhārhaṃ sukumāraṃ mahāratham |
api jātu mahābāho paśyeyaṃ nakulaṃ punaḥ

पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता ।
न लभामि धृतिं वीर साऽद्य जीवामि पश्य माम्

pakṣmasaṃpātaje kāle nakulena vinākṛtā |
na labhāmi dhṛtiṃ vīra sā'dya jīvāmi paśya mām

सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन ।
कुलीना रूपसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः

sarvaiḥ putraiḥ priyatarā draupadī me janārdana |
kulīnā rūpasaṃpannā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ

पुत्रलोकात्पतिलोकं वृण्वाना सत्यवादिनी ।
प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते

putralokātpatilokaṃ vṛṇvānā satyavādinī |
priyānputrānparityajya pāṇḍavānanurudhyate

महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत

mahābhijanasaṃpannā sarvakāmaiḥ supūjitā |
īśvarī sarvakalyāṇī draupadī kathamacyuta

पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः ।
उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी

patibhiḥ pañcabhiḥ śūrairagnikalpaiḥ prahāribhiḥ |
upapannā maheṣvāsairdraupadī duḥkhabhāginī

चतुर्दशमिदं वर्षं यन्नापश्यमरिन्दम ।
पुत्रादिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम्

caturdaśamidaṃ varṣaṃ yannāpaśyamarindama |
putrādibhiḥ paridyūnāṃ draupadīṃ satyavādinīm

न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्रुते पुरुषः सुखम् ।
द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्रुते सुखमव्ययम्

na nūnaṃ karmabhiḥ puṇyairaśrute puruṣaḥ sukham |
draupadī cettathāvṛttā nāśrute sukhamavyayam

न प्रियो मम कृष्णाया बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः ।
भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम्

na priyo mama kṛṣṇāyā bībhatsurna yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmaseno yamau vāpi yadapaśyaṃ sabhāgatām

न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् ।
स्त्रीधर्मिणीं द्रौपदीं यच्छ्वशुराणां समीपगाम्

na me duḥkhataraṃ kiṃcidbhūtapūrvaṃ tato'dhikam |
strīdharmiṇīṃ draupadīṃ yacchvaśurāṇāṃ samīpagām

आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना ।
सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम्

ānāyitāmanāryeṇa krodhalobhānuvartinā |
sarve praikṣanta kurava ekavastrāṃ sabhāgatām

तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः ।
कृपश्च कसोमदत्तश्च निर्विष्णाः कुरवस्तथा

tatraiva dhṛtarāṣṭraśca mahārājaśca bāhlikaḥ |
kṛpaśca kasomadattaśca nirviṣṇāḥ kuravastathā

तस्यां संसदि सर्वेषां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् ।
वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया

tasyāṃ saṃsadi sarveṣāṃ kṣattāraṃ pūjayāmyaham |
vṛttena hi bhavatyāryo na dhanena na vidyayā

तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः ।
क्षत्तुःक शीलमलङ्कारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति

tasya kṛṣṇa mahābuddhergambhīrasya mahātmanaḥ |
kṣattuḥka śīlamalaṅkāro lokānviṣṭabhya tiṣṭhati

सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् ।
नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयम्

sā śokārtā ca hṛṣṭā ca dṛṣṭvā govindamāgatam |
nānāvidhāni duḥkhāni sarvāṇyevānvakīrtayam

पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिन्दम ।
अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम्

pūrvairācaritaṃ yattatkurājabhirarindama |
akṣadyūtaṃ mṛgavadhaḥ kaccideṣāṃ sukhāvaham

तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ ।
धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा

tanmāṃ dahati yatkṛṣṇā sabhāyāṃ kurusannidhau |
dhārtarāṣṭraiḥ parikliṣṭā yathā na kuśalaṃ tathā

निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परन्तप ।
नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन

nirvāsanaṃ ca nagarātpravrajyā ca parantapa |
nānāvidhānāṃ duḥkhānāmāvāso'smi janārdana

अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च माधव ।
न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप

ajñātacaryā bālānāmavarodhaśca mādhava |
na me kleśatamaṃ tatsyātputraiḥ saha parantapa

दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम् ।
दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः

duryodhanena nikṛtā varṣamadya caturdaśam |
duḥkhādapi sukhaṃ naḥ syādyadi puṇyaphalakṣayaḥ

न मे विशेपो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः ।
तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् ।
अस्माद्विमुक्तं सङ्ग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह

na me viśepo jātvāsīddhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaiḥ |
tena satyena kṛṣṇa tvāṃ hatāmitraṃ śriyā vṛtam |
asmādvimuktaṃ saṅgrāmātpaśyeyaṃ pāṇḍavaiḥ saha

नैव शक्याः पराजेतुं सर्वं ह्येषां तथाविधम् ।
पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम्

naiva śakyāḥ parājetuṃ sarvaṃ hyeṣāṃ tathāvidham |
pitaraṃ tveva garheyaṃ nātmānaṃ na suyodhanam

येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तैरिवार्पिता ।
बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकां

yenāhaṃ kuntibhojāya dhanaṃ vṛttairivārpitā |
bālāṃ māmāryakastubhyaṃ krīḍantīṃ kanduhastikāṃ

अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ।
साऽहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परन्तप ।
अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम

adāttu kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane |
sā'haṃ pitrā ca nikṛtā śvaśuraiśca parantapa |
atyantaduḥkhitā kṛṣṇa kiṃ jīvitaphalaṃ mama

यन्मां वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः ।
पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् ।

yanmāṃ vāgabravīnnaktaṃ sūtake savyasācinaḥ |
putraste pṛthivīṃ jetā yaśaścāsya divaṃ spṛśet |

हत्वा कुरून्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति

hatvā kurūnmahājanye rājyaṃ prāpya dhanañjayaḥ |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteyastrīnmedhānāhariṣyati

नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे ।
कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः

nāhaṃ tāmabhyasūyāmi namo dharmāya vedhase |
kṛṣṇāya mahate nityaṃ dharmo dhārayati prajāḥ

धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभाषत ।
त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि

dharmaścedasti vārṣṇeya yathā vāgabhyabhāṣata |
tvaṃ cāpi tattathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi

न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता ।
तथा शोकाय दहति यथा पुत्रैर्विना भवः

na māṃ mādhava vaidhavyaṃ nārthanāśo na vairitā |
tathā śokāya dahati yathā putrairvinā bhavaḥ

याऽहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ।
इतश्चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम्

yā'haṃ gāṇḍīvadhanvānaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
dhanañjayaṃ na paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me |
itaścaturdaśaṃ varṣaṃ yannāpaśyaṃ yudhiṣṭhiram

धनञ्जयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् ।
जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः

dhanañjayaṃ ca govinda yamau taṃ ca vṛkodaram |
jīvanāśaṃ pranaṣṭānāṃ śrāddhaṃ kurvanti mānavāḥ

अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दना ।
ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्

arthataste mama mṛtāsteṣāṃ cāhaṃ janārdanā |
brūyā mādhava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ।
पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु ताम्

bhūyāṃste hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ |
parāśrayā vāsudeva yā jīvati ghigastu tām

वृत्तेः कार्पण्यलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी ।
अथो धनञ्जयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम्

vṛtteḥ kārpaṇyalabdhāyā apratiṣṭhaiva jyāyasī |
atho dhanañjayaṃ brūyā nityodyuktaṃ vṛkodaram

यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ।
अस्मिंश्चेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति

yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo'yamāgataḥ |
asmiṃścedāgate kāle mithyā cātikramiṣyati

लोकसंभाविताः संतः सुनृशंसं करिष्यथ ।
नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः

lokasaṃbhāvitāḥ saṃtaḥ sunṛśaṃsaṃ kariṣyatha |
nṛśaṃsena ca vo yuktāṃstyajeyaṃ śāśvatīḥ samāḥ

काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् ।
माद्रीपुत्रौ च व्यक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा

kāle hi samanuprāpte tyaktavyamapi jīvanam |
mādrīputrau ca vyaktavyau kṣatradharmaratau sadā

विक्रमेणार्जितान्भोगान्वृणीतं जीवितादपि ।
विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः

vikrameṇārjitānbhogānvṛṇītaṃ jīvitādapi |
vikramādhigatā hyarthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ

मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ।
गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम्

mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama |
gatvā brūhi mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ varam

अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर ।
विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तकौ

arjunaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ draupadyāḥ padavīṃ cara |
viditau hi tavātyantaṃ kruddhau tau tu yathāntakau

भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् ।
तयोश्चैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता

bhīmārjunau nayetāṃ hi devānapi parāṃ gatim |
tayoścaitadavajñānaṃ yatsā kṛṣṇā sabhāṃ gatā

दुःशासतश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम् ।
दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम्

duḥśāsataśca karṇaśca paruṣāṇyabhyabhāṣatām |
duryodhano bhīmasenamabhyagacchanmanasvinam

पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् ।
न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः

paśyatāṃ kurumukhyānāṃ tasya drakṣyati yatphalam |
na hi vairaṃ samāsādya praśāmyati vṛkodaraḥ

सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति ।
यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्चत्रुकर्शनः

sucirādapi bhīmasya na hi vairaṃ praśāmyati |
yāvadantaṃ na nayati śātravāñcatrukarśanaḥ

न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः ।
प्रव्राजनं तु पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम्

na duḥkhaṃ rājyaharaṇaṃ na ca dyūte parājayaḥ |
pravrājanaṃ tu putrāṇāṃ na me tadduḥkhakāraṇam

यत्तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता ।
अशृणोत्परुषा वाचः किं नु दुःखतरं ततः

yattu sā bṛhatī śyāmā ekavastrā sabhāṃ gatā |
aśṛṇotparuṣā vācaḥ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ

स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा ।
नाभ्यगच्छत्तदा नाथं कृष्णा नाथवती सती

strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā |
nābhyagacchattadā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī

यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन ।
रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः

yasyā mama saputrāyāstvaṃ nātho madhusūdana |
rāmaśca balināṃ śreṣṭhaḥ pradyumnaśca mahārathaḥ

साऽहमेवंविधं दुःखं सहेयं पुरुषोत्तम ।
भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि

sā'hamevaṃvidhaṃ duḥkhaṃ saheyaṃ puruṣottama |
bhīme jīvati durdharṣe vijaye cāpalāyini

तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् ।
पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम्

tata āśvāsayāmāsa putrādhibhirabhiplutām |
pitṛṣvasāraṃ śocantīṃ śauriḥ pārthasakhaḥ pṛthām

का नु सीमन्तिनी त्वादृग्लोकेष्वस्ति पितृष्वसः ।
शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता

kā nu sīmantinī tvādṛglokeṣvasti pitṛṣvasaḥ |
śūrasya rājño duhitā ājamīḍhakulaṃ gatā

महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदमिवागता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता

mahākulīnā bhavatī hradāddhradamivāgatā |
īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā

वीरसूर्वीरपत्नी त्वं सर्वैः समुदिता गुणैः ।
मुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति

vīrasūrvīrapatnī tvaṃ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
mukhaduḥkhe mahāprājñe tvādṛśī soḍhumarhati

निद्रातन्द्रे क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ ।
एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीरसुखे रताः

nidrātandre krodhaharṣau kṣutpipāse himātapau |
etāni pārthā nirjitya nityaṃ vīrasukhe ratāḥ

त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः ।
न तु स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः

tyaktagrāmyasukhāḥ pārthā nityaṃ vīrasukhapriyāḥ |
na tu svalpena tuṣyeyurmahotsāhā mahābalāḥ

अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः ।
उत्तमांश्च परिक्लेशान्भोगांश्चातीव मानुषान्

antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ grāmyasukhapriyāḥ |
uttamāṃśca parikleśānbhogāṃścātīva mānuṣān

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः

anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire |
antaprāptiṃ sukhaṃ prāhurduḥkhamantaramantayoḥ

अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया ।
आत्मानं ते कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम्

abhivādayanti bhavatīṃ pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā |
ātmānaṃ te kuśalinaṃ nivedyāhuranāmayam

अरोगान्सर्वसिद्धार्थान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् ।
ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्राञ्श्रिया वृतान्

arogānsarvasiddhārthānkṣipraṃ drakṣyasi pāṇḍavān |
īśvarānsarvalokasya hatāmitrāñśriyā vṛtān

एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् ।
पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः

evamāśvāsitā kuntī pratyuvāca janārdanam |
putrādhibhirabhidhvastā nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ

यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन ।
यथायथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथातथा

yadyatteṣāṃ mahābāho pathyaṃ syānmadhusūdana |
yathāyathā tvaṃ manyethāḥ kuryāḥ kṛṣṇa tathātathā

अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परन्तप ।
प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च

avilopena dharmasya anikṛtyā parantapa |
prabhāvajñā'smi te kṛṣṇa satyasyābhijanasya ca

व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा ।
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत्

vyavasthāyāṃ ca mitreṣu buddhivikramayostathā |
tvameva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo mahat

त्वं त्राता त्वं महद्ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
यथैवात्थ तथैवैतत्त्वयि सत्यं भविष्यति

tvaṃ trātā tvaṃ mahadbrahma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
yathaivāttha tathaivaitattvayi satyaṃ bhaviṣyati

कुरूणां पाण्डवानां च लोकानां चापराजित ।
सर्वस्यैतस्य वार्ष्णेय गतिस्त्वमसि माधव ।
प्रभावो बुद्धिवीर्यं च तादृशं तव केशव

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lokānāṃ cāparājita |
sarvasyaitasya vārṣṇeya gatistvamasi mādhava |
prabhāvo buddhivīryaṃ ca tādṛśaṃ tava keśava

तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान्प्रति

tāmāmantrya ca govindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
prātiṣṭhata mahābāhurduryodhanagṛhānprati