अध्याय 35: सुधन्वा, विरोचन और प्रह्लाद का सत्य निर्णय

ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः |
शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
śṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase

सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम् |
उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate

आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो |
इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोकेषु गीयते |
तावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate |
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā

किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांसो दितिजाः स्विद्विरोचन |
अथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति

kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |
atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati

प्राजापत्या हि वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः |
अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः

prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |
asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ

इहैवास्स्व प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचन |
सुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वां समागतौ

ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana |
sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे |
सुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि सङ्गतौ

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau

सुधन्वोवाच ॥
अन्वालभे हिरण्मयं प्राह्रादेऽहं तवासनम् |
एकत्वमुपसम्पन्नो न त्वासेयं त्वया सह

sudhanvovāca ||
anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam |
ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha

अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्यथ वा बृसीम् |
सुधन्वन्न त्वमर्होऽसि मया सह समासनम्

anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm |
sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam

सुधन्वोवाच ॥
पितापि ते समासीनमुपासीतैव मामधः |
बालः सुखैधितो गेहे न त्वं किञ्चन बुध्यसे

sudhanvovāca ||
pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiñcana budhyase

हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तमसुरेषु नः |
सुधन्वन्विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |
sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

सुधन्वोवाच ॥
हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचन |
प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः

sudhanvovāca ||
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते |
न हि देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित्

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit

सुधन्वोवाच ॥
पितरं ते गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते |
पुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रह्रादो नानृतं वदेत्

sudhanvovāca ||
pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet

इमौ तौ सम्प्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह |
आशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गमिहागतौ

imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau

किं वै सहैव चरतो न पुरा चरतः सह |
विरोचनैतत्पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना

kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha |
virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā

न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहे |
प्रह्राद तत्त्वां पृच्छामि मा प्रश्नमनृतं वदीः

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |
prahrāda tattvāṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ

उदकं मधुपर्कं चाप्यानयन्तु सुधन्वने |
ब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौः पीवरीकृता

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane |
brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā

सुधन्वोवाच ॥
उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम |
प्रह्राद त्वं तु नौ प्रश्नं तथ्यं प्रब्रूहि पृच्छतोः

sudhanvovāca ||
udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama |
prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ

पुत्रो वान्यो भवान्ब्रह्मन्साक्ष्ये चैव भवेत्स्थितः |
तयोर्विवदतोः प्रश्नं कथमस्मद्विधो वदेत्

putro vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ |
tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvidho vadet

अथ यो नैव प्रब्रूयात्सत्यं वा यदि वानृतम् |
एतत्सुधन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत्

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam |
etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset

सुधन्वोवाच ॥
यां रात्रिमधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः |
यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्

sudhanvovāca ||
yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ |
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset

नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितः |
अमित्रान्भूयसः पश्यन्दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ |
amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते |
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् |
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan |
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ

मत्तः श्रेयानङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचन |
मातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जितः

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |
mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ

विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव |
सुधन्वन्पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम्

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava |
sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam

सुधन्वोवाच ॥
यद्धर्ममवृणीथास्त्वं न कामादनृतं वदीः |
पुनर्ददामि ते तस्मात्पुत्रं प्रह्राद दुर्लभम्

sudhanvovāca ||
yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |
punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham

एष प्रह्राद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनः |
पादप्रक्षालनं कुर्यात्कुमार्याः संनिधौ मम

eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ saṃnidhau mama

तस्माद्राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसि |
मा गमः ससुतामात्योऽत्ययं पुत्राननुभ्रमन्

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |
mā gamaḥ sasutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman

न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् |
यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम्

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |
yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः |
तथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ

न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम् |
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा; श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले

na chandāṃsi vṛjināttārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam |
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā; śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle

मत्तापानं कलहं पूगवैरं; भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम् |
राजद्विष्टं स्त्रीपुमांसोर्विवादं; वर्ज्यान्याहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्टः

mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |
rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ; varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭaḥ

सामुद्रिकं वणिजं चोरपूर्वं; शलाकधूर्तं च चिकित्सकं च |
अरिं च मित्रं च कुशीलवं च; नैतान्साक्ष्येष्वधिकुर्वीत सप्त

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |
ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitānsākṣyeṣvadhikurvīta sapta

मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं; मानेनाधीतमुत मानयज्ञः |
एतानि चत्वार्यभयङ्कराणि; भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ; mānenādhītamuta mānayajñaḥ |
etāni catvāryabhayaṅkarāṇi; bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी |
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
parvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥ

भ्रूणहा गुरुतल्पी च यश्च स्यात्पानपो द्विजः |
अतितीक्ष्णश्च काकश्च नास्तिको वेदनिन्दकः

bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |
atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko vedanindakaḥ

स्रुवप्रग्रहणो व्रात्यः कीनाशश्चार्थवानपि |
रक्षेत्युक्तश्च यो हिंस्यात्सर्वे ब्रह्महणैः समाः

sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi |
rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmahaṇaiḥ samāḥ

तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं; युगे भद्रो व्यवहारेण साधुः |
शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः; कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च

tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |
śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaśca

जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा; मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया |
क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा; ह्रियं कामः सर्वमेवाभिमानः

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā; mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā |
krodhaḥ śriyaṃ śīlamanāryasevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ

श्रीर्मङ्गलात्प्रभवति प्रागल्भ्यात्सम्प्रवर्धते |
दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्प्रतितिष्ठति

śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate |
dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति; प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च |
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च; दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

एतान्गुणांस्तात महानुभावा; नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य |
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं; सर्वान्गुणानेष गुणोऽतिभाति

etānguṇāṃstāta mahānubhāvā; neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti

अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके; स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि |
चत्वार्येषामन्ववेतानि सद्भि; श्चत्वार्येषामन्ववयन्ति सन्तः

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanāni |
catvāryeṣāmanvavetāni sadbhi; ścatvāryeṣāmanvavayanti santaḥ

यज्ञो दानमध्ययनं तपश्च; चत्वार्येतान्यन्ववेतानि सद्भिः |
दमः सत्यमार्जवमानृशंस्यं; चत्वार्येतान्यन्ववयन्ति सन्तः

yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca; catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |
damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ; catvāryetānyanvavayanti santaḥ

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा; न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् |
नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति; न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |
nāsau dharmo yatra na satyamasti; na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham

सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम् |
शौर्यं च चित्रभाष्यं च दश संसर्गयोनयः

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |
śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśa saṃsargayonayaḥ

पापं कुर्वन्पापकीर्तिः पापमेवाश्नुते फलम् |
पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीर्तिः पुण्यमेवाश्नुते फलम्

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |
puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam

पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनः |
नष्टप्रज्ञः पापमेव नित्यमारभते नरः

pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |
naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ

पुण्यं प्रज्ञां वर्धयति क्रियमाणं पुनः पुनः |
वृद्धप्रज्ञः पुण्यमेव नित्यमारभते नरः

puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |
vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ

असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृन्नरः |
स कृच्छ्रं महदाप्नोति नचिरात्पापमाचरन्

asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ |
sa kṛcchraṃ mahadāpnoti nacirātpāpamācaran

अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा |
अकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति सर्वत्र च विराजते

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā |
akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate

प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः |
प्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौ शक्नोति सुखमेधितुम्

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |
prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum

दिवसेनैव तत्कुर्याद्येन रात्रौ सुखं वसेत् |
अष्टमासेन तत्कुर्याद्येन वर्षाः सुखं वसेत्

divasenaiva tatkuryādyena rātrau sukhaṃ vaset |
aṣṭamāsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset

पूर्वे वयसि तत्कुर्याद्येन वृद्धः सुखं वसेत् |
यावज्जीवेन तत्कुर्याद्येन प्रेत्य सुखं वसेत्

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset |
yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset

जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम् |
शूरं विगतसङ्ग्रामं गतपारं तपस्विनम्

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām |
śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam

धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते |
असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |
asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate

गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् |
अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām |
atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम् |
प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām |
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca

द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी |
क्षत्रियः स्वर्गभाग्राजंश्चिरं पालयते महीम्

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |
kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः |
शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत |
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca

दुर्योधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथा |
कर्णे चैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि

duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |
karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi

सर्वैर्गुणैरुपेताश्च पाण्डवा भरतर्षभ |
पितृवत्त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत्

sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha |
pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat