अध्याय 29: श्रीकृष्ण संजय को उत्तर देते हैं

अविनाशं सञ्जय पाण्डवाना-
मिच्छाम्यहं भूतिमेषां प्रियं च ।
तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत
समाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम्

avināśaṃ sañjaya pāṇḍavānā-
micchāmyahaṃ bhūtimeṣāṃ priyaṃ ca |
tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta
samāśaṃse bahuputrasya vṛddhim

कामो हि मे सञ्जय नित्यमेव
नान्यद्ब्रूयां तान्प्रति शाम्यतेति ।
राज्ञश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि
मन्ये चैतत्पाण्डवानां समक्षम्

kāmo hi me sañjaya nityameva
nānyadbrūyāṃ tānprati śāmyateti |
rājñaśca hi priyametacchṛṇomi
manye caitatpāṇḍavānāṃ samakṣam

सुदुष्करस्तत्र शमो हि नूनं
प्रदर्शितः सञ्जय पाण्डवेन ।
यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः
कस्मादेषां कलहो नावमूर्च्छेत्

suduṣkarastatra śamo hi nūnaṃ
pradarśitaḥ sañjaya pāṇḍavena |
yasmingṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ
kasmādeṣāṃ kalaho nāvamūrcchet

न त्वं धर्मं विचरं सञ्जयेह
मत्तश्च जानामि युधिष्ठिराच्च
अथो कस्मात्सज्जय पाण्डवस्य
उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म

na tvaṃ dharmaṃ vicaraṃ sañjayeha
mattaśca jānāmi yudhiṣṭhirācca
atho kasmātsajjaya pāṇḍavasya
utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma

यथाख्यातमावमतः कुटुम्बे
पुरा कस्मान्साधुविलोपमात्थ ।
अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथाव-
दुच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम्

yathākhyātamāvamataḥ kuṭumbe
purā kasmānsādhuvilopamāttha |
asminvidhau vartamāne yathāva-
duccāvacā matayo brāhmaṇānām

कर्मणाऽऽहुः सिद्धिमेके परत्र
हिन्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके ।
नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्ये-
द्विद्वानपीह विहितं ब्राह्मणानाम्

karmaṇā''huḥ siddhimeke paratra
hinvā karma vidyayā siddhimeke |
nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpye-
dvidvānapīha vihitaṃ brāhmaṇānām

या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म
तासां फलं विद्यते नेतरासाम् ।
तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म
पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयाऽऽर्तः

yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma
tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām |
tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma
pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayā''rtaḥ

सोऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव
संवर्तते सञ्जय तत्र कर्म ।
तत्र योऽन्यत्कर्मणः साधु मन्ये-
न्मोघं तस्यालपितं दुर्बलस्य

so'yaṃ vidhirvihitaḥ karmaṇaiva
saṃvartate sañjaya tatra karma |
tatra yo'nyatkarmaṇaḥ sādhu manye-
nmoghaṃ tasyālapitaṃ durbalasya

कर्मणाऽमी भान्ति देवाः परत्र
कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा ।
अहोरात्रे विदधत्कर्मणैव
अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः

karmaṇā'mī bhānti devāḥ paratra
karmaṇaiveha plavate mātariśvā |
ahorātre vidadhatkarmaṇaiva
atandrito nityamudeti sūryaḥ

मासार्धमासानथ नक्षत्रयोगा-
नतन्द्रितश्चन्द्रमाश्चाभ्युपैति ।
अतन्द्रितो दहते जातवेदाः
समिद्ध्यमानः कर्म कुर्वन्प्रजाभ्यः

māsārdhamāsānatha nakṣatrayogā-
natandritaścandramāścābhyupaiti |
atandrito dahate jātavedāḥ
samiddhyamānaḥ karma kurvanprajābhyaḥ

अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं
बिभर्ति देवी पृथिवी वलेन ।
अतन्द्रिताः शीघ्रसपो वहन्ति
सन्तर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः

atandritā bhāramimaṃ mahāntaṃ
bibharti devī pṛthivī valena |
atandritāḥ śīghrasapo vahanti
santarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ

अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः
सन्नादयन्नन्तरिक्षं दिशश्च ।
अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार
श्रेष्ठत्वमिच्छन्बलभिद्देवतानाम्

atandrito varṣati bhūritejāḥ
sannādayannantarikṣaṃ diśaśca |
atandrito brahmacaryaṃ cacāra
śreṣṭhatvamicchanbalabhiddevatānām

हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि
तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यमाप ।
सत्यं धर्मं पालयन्नप्रमत्तो
दमं तितिक्षां समतां प्रियं च

hitvā sukhaṃ manasaśca priyāṇi
tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyamāpa |
satyaṃ dharmaṃ pālayannapramatto
damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca

एतानि सर्वाण्युपसेवमानो
यो देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम् ।
बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार
समीहितः संशिमात्मा यथावत्

etāni sarvāṇyupasevamāno
yo devarājyaṃ maghavānprāpa mukhyam |
bṛhaspatirbrahmacaryaṃ cacāra
samīhitaḥ saṃśimātmā yathāvat

हित्वा सुख प्रतिरुध्येन्द्रियाणि
तेन देवानामगमद्गौरवं सः ।
तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमुत्र भान्ति
रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे

hitvā sukha pratirudhyendriyāṇi
tena devānāmagamadgauravaṃ saḥ |
tathā nakṣatrāṇi karmaṇā'mutra bhānti
rudrādityā vasavo'thāpi viśve

यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो
गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च सूत ।
ब्रह्मविद्यां ब्रह्मचर्यं क्रियां च
निपेवमाणा ऋषयोऽमुत्र भान्ति

yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero
gandharvayakṣāpsarasaśca sūta |
brahmavidyāṃ brahmacaryaṃ kriyāṃ ca
nipevamāṇā ṛṣayo'mutra bhānti

जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्मं
विप्रेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां च ।
स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्सन्
व्यायच्छसेक सञ्जय कौरवार्थे

jānannimaṃ sarvalokasya dharmaṃ
viprendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca |
sa kasmāttvaṃ jānatāṃ jñānavānsan
vyāyacchaseka sañjaya kauravārthe

आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य
तथाऽश्वमेधे राजसूये च विद्धि ।
संयुज्यते धनुपा वर्मणा च
हस्त्यश्वाद्यै रथशस्त्रैश्च भूयः

āmnāyeṣu nityasaṃyogamasya
tathā'śvamedhe rājasūye ca viddhi |
saṃyujyate dhanupā varmaṇā ca
hastyaśvādyai rathaśastraiśca bhūyaḥ

ते चेदिमे कौरवाणाम्रुपाय-
मवगच्छेयुवधेनैव पार्थाः ।
धर्मत्राणं पुण्यमेषां कृतं स्या-
दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य

te cedime kauravāṇāmrupāya-
mavagaccheyuvadhenaiva pārthāḥ |
dharmatrāṇaṃ puṇyameṣāṃ kṛtaṃ syā-
dārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya

ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना
आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम् ।
यथाशक्त्यापूरयन्तः स्वकर्म
तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम्

te cetpitrye karmaṇi vartamānā
āpadyerandiṣṭavaśena mṛtyum |
yathāśaktyāpūrayantaḥ svakarma
tadapyeṣāṃ nidhanaṃ syātpraśastam

उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव
राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम् ।
अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं
तथैव ते वाचमिमां श्रृणोमि

utāho tvaṃ manyase śāmyameva
rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram |
ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ
tathaiva te vācamimāṃ śrṛṇomi

चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग-
मवेक्ष्य त्वं सञ्जय स्वं च कर्म ।
निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म
प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते

cāturvarṇyasya prathamaṃ saṃvibhāga-
mavekṣya tvaṃ sañjaya svaṃ ca karma |
niśamyātho pāṇḍavānāṃ ca karma
praśaṃsa vā ninda vā yā matiste

अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत
दद्यादीयात्तीर्थमुख्यानि चैव ।
अध्याप्रयेद्याजयेच्चापि याज्यान्
प्रतिग्रहान्वा विहितान्प्रतीच्छेत्

adhīyīta brāhmaṇo vai yajeta
dadyādīyāttīrthamukhyāni caiva |
adhyāprayedyājayeccāpi yājyān
pratigrahānvā vihitānpratīcchet

अधीयीत क्षत्रियोऽथो यजेत
दद्याद्धनं न तु याचेत किंचित् ।
न याजयेन्न तु चाध्यापयीत
एवं स्मृतः क्षत्रधर्मः पुराणः

adhīyīta kṣatriyo'tho yajeta
dadyāddhanaṃ na tu yāceta kiṃcit |
na yājayenna tu cādhyāpayīta
evaṃ smṛtaḥ kṣatradharmaḥ purāṇaḥ

तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां
कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा ।
यज्ञैदिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य
दारान्कृवा पुण्यकृदावसेद्गृहान्

tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ
kṛtvā dharmeṇāpramatto'tha dattvā |
yajñaidiṣṭvā sarvavedānadhītya
dārānkṛvā puṇyakṛdāvasedgṛhān

स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं
यदृच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम् ।
वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै-
र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः

sa dharmātmā dharmamadhītya puṇyaṃ
yadṛcchayā vrajati brahmalokam |
vaiśyo'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyai-
rvittaṃ cinvanpālayannapramattaḥ

देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः

devaṃ smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ

एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो
नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे ।
अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु
नाधार्मिकाननुरुध्येत कामात्

etānrājā pālayannapramatto
niyojayansarvavarṇānsvadharme |
akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu
nādhārmikānanurudhyeta kāmāt

श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि-
दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः ।
स तं द्रष्टुमनुशिष्यन्प्रजानां
न चैतद्बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः

śreyāṃstasmādyadi vidyeta kaści-
dabhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ |
sa taṃ draṣṭumanuśiṣyanprajānāṃ
na caitadbudhyediti tasminnasādhuḥ

उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च

utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuśca

तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते
सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः ।
अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः
प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न

tatra puṇyaṃ dasyuvadhena labhyate
so'yaṃ doṣaḥ kurubhistīvrarūpaḥ |
adharmajñairdharmamabudhyamānaiḥ
prādurbhūtaḥ sañjaya sādhu tanna

तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो
धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात् ।
नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं
तदन्वयाः कुरवः सर्व एव

tatra rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro
dharmyaṃ haretpāṇḍavānāmakasmāt |
nāvekṣante rājadharmaṃ purāṇaṃ
tadanvayāḥ kuravaḥ sarva eva

स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः
प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः ।
उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ
किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे

steno haredyatra dhanaṃ hyadṛṣṭaḥ
prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ |
ubhau garhyau bhavataḥ sañjayaitau
kiṃ vai pṛthatkaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre

सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं
यमिच्छति क्रोधवशानुगामी ।
भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट-
स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै

so'yaṃ lobhānmanyate dharmametaṃ
yamicchati krodhavaśānugāmī |
bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭa-
staṃ naḥ kasmādādadīranpare vai

अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि
श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम् ।
एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा-
नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये

asminpade yudhyatāṃ no vadho'pi
ślāghyaḥ pitryaṃ paparājyādviśiṣṭam |
etāndharmānkauravāṇāṃ purāṇā-
nācakṣīthāḥ sañjaya rājamadhye

एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः
समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः ।
इदं पुनः कर्म पापीय एव
सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम्

ete madānmṛtyuvaśābhipannāḥ
samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ |
idaṃ punaḥ karma pāpīya eva
sabhāmadhye paśya vattaṃ kurūṇām

प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां
यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम् ।
यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः
कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम्

priyaṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ
yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām |
yadupaikṣanta kuravo bhīṣmamukhyāḥ
kāmānigenoparuddhāṃ vrajantīm

तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा
अवारयिष्यन्कुरवः समेताः ।
मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत्
पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत्

tāṃ cettadā te sakumāravṛddhā
avārayiṣyankuravaḥ sametāḥ |
mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro'kariṣyat
putrāṇāṃ ca kṛtamasyābhaviṣyat

दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय
सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम् ।
सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य
नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित्

duḥśāsanaḥ pratilomyānnināya
sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām |
sā tatra nītā karuṇaṃ vyapekṣya
nānyaṃ kṣatturnāthamavāpa kiṃcit

कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा
नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम् ।
एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो
धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम्

kārpaṇyādeva sahitāstatra bhūpā
nāśaknuvanprativaktuṃ sabhāyām |
ekaḥ kṣattā dharmyamarthaṃ bruvāṇo
dharmabuddhyā pratyuvācālpabuddhim

अबुद्ध्वा त्वं धर्ममेतं सभाया-
अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् ।
कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं
सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य

abuddhvā tvaṃ dharmametaṃ sabhāyā-
athecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum |
kṛṣṇā tvetatkarma cakāra śuddhaṃ
suduṣkaraṃ tatra sabhāṃ sametya

येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार
तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात् ।
यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां
कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे

yena kṛcchrātpāṇḍavānujjahāra
tathā''tmānaṃ nauriva sāgaraughāt |
yatrābravītsūtaputraḥ sabhāyāṃ
kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe

न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि
प्रपद्येथा धार्तराष्ट्रस्य वेश्म ।
पराजितास्ते पतयो न सन्ति
पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व

na te gatirvidyate yājñaseni
prapadyethā dhārtarāṣṭrasya veśma |
parājitāste patayo na santi
patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva

यो बीभत्सोर्हृदये प्रोत आसी-
दस्थि छिन्दन्मर्मघाती सुघोरः ।
कर्णाच्छरो वाङ्भयस्तिग्मतेजाः
प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य

yo bībhatsorhṛdaye prota āsī-
dasthi chindanmarmaghātī sughoraḥ |
karṇāccharo vāṅbhayastigmatejāḥ
pratiṣṭhito hṛdaye phālgunasya

कृष्णाजिनानि परिधित्समानान्
दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत् ।
एते सर्वे षण्डतिला विनष्टाः
क्षयं गता नरकं दीर्घकालम्

kṛṣṇājināni paridhitsamānān
duḥśāsanaḥ kaṭukānyabhyabhāṣat |
ete sarve ṣaṇḍatilā vinaṣṭāḥ
kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam

द्यूते वाक्यं गर्ह्यमेवं यथोक्तम्

dyūte vākyaṃ garhyamevaṃ yathoktam

स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं
समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम् ।
जानासि त्वं धार्तराष्ट्रस्य मोहं
दुरात्मनः पापवशानुगस्य

svayaṃ tvahaṃ prārthaye tatra gantuṃ
samādhātuṃ kāryametadvipannam |
jānāsi tvaṃ dhārtarāṣṭrasya mohaṃ
durātmanaḥ pāpavaśānugasya

अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं
शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम् ।
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं
मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्

ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ
śamaṃ kurūṇāmapi cecchakeyam |
puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahodayaṃ
mucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt

अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां
धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् ।
अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं
मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः

api me vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ
dharmārāmāmarthavatīmahiṃsrām |
avekṣerandhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ
māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ

अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन
भीमेन चैवाहवदंशितेन ।
बलोत्सिक्तान्धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि
प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन पापान्

ato'nyathā rathinā phālgunena
bhīmena caivāhavadaṃśitena |
balotsiktāndhārtarāṣṭrāṃśca viddhi
pradahyamānānkarmaṇā svena pāpān

पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो
रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः ।
गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो
दुर्योधनं स्मारयिता हि काले

parājitānpāṇḍaveyāṃstu vāco
raudrā rūkṣā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ |
gadāhasto bhīmaseno'pramatto
duryodhanaṃ smārayitā hi kāle

सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः
स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः ।
दुःशासनः पुष्कफले समृद्धे
मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी

suyodhano manyumayo mahādrumaḥ
skandhaḥ karṇaḥ śakunistasya śākhāḥ |
duḥśāsanaḥ puṣkaphale samṛddhe
mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣī

युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः ।
माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे
मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च

yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ
skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhāḥ |
mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe
mūlaṃ tvahaṃ brahma ca brāhmaṇāśca

वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः
सिंहा वने सञ्जय पाण्डवेयाः ।
सिंहाभिगुप्तं न वनं विनश्येत्
सिंहो न नश्येत वनाभिगुप्तः

vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ
siṃhā vane sañjaya pāṇḍaveyāḥ |
siṃhābhiguptaṃ na vanaṃ vinaśyet
siṃho na naśyeta vanābhiguptaḥ

निर्वनो वध्यते सिंहो निःसिंहं वध्यते वनम् ।
तस्मात्सिंहो वनं रक्षेद्वनं सिंहं च पालयेत्

nirvano vadhyate siṃho niḥsiṃhaṃ vadhyate vanam |
tasmātsiṃho vanaṃ rakṣedvanaṃ siṃhaṃ ca pālayet

वनं राजा धृतराष्ट्रः वने व्याघ्राश्च पाण्डवाः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं व्याघ्रा नेशुर्वनं विना

vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ vane vyāghrāśca pāṇḍavāḥ |
mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ vyāghrā neśurvanaṃ vinā

निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम् ।
तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वयं व्याघ्रं च पालयेत्

nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam |
tasmādvyāghro vanaṃ rakṣedvayaṃ vyāghraṃ ca pālayet

लताधर्मा धार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जय पाण्डवाः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता

latādharmā dhārtarāṣṭrāḥ sālāḥ sañjaya pāṇḍavāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः ।
यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः

sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhumarindamāḥ |
yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tatkarotu narādhipaḥ

स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
योधाः समर्थास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम्

sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
yodhāḥ samarthāstadvidvannācakṣīthā yathātatham