अध्याय 196: युधिष्ठिर सेना को तीन भागों में आगे बढ़ाते हैं

तथैव राजा कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
धृष्टद्युम्नमुखान्वीरांश्चोदयामास भारत

tathaiva rājā kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
dhṛṣṭadyumnamukhānvīrāṃścodayāmāsa bhārata

चेदिकाशिकरूशानां नेतारं दृढविक्रमम् ।
सेनापतिममित्रघ्नं धृष्टकेतुमथादिशत्

cedikāśikarūśānāṃ netāraṃ dṛḍhavikramam |
senāpatimamitraghnaṃ dhṛṣṭaketumathādiśat

विराटं द्रुपदं चैव युयुधानं शिखण्डिनम् ।
पाञ्चाल्यौ च महेष्वासौ युधामन्यूत्तमौजसौ

virāṭaṃ drupadaṃ caiva yuyudhānaṃ śikhaṇḍinam |
pāñcālyau ca maheṣvāsau yudhāmanyūttamaujasau

ते शूराश्चित्रवर्माणस्तप्तकुण्डलधारिणः ।
आज्यावसिक्ता ज्वलिता धिष्ण्येष्विव हुताशनाः

te śūrāścitravarmāṇastaptakuṇḍaladhāriṇaḥ |
ājyāvasiktā jvalitā dhiṣṇyeṣviva hutāśanāḥ

अशोभन्त महेष्वासा ग्रहाः प्रज्वलिता इव ।
अथ सैन्यं यथायोगं पूजयित्वा नरर्षभः

aśobhanta maheṣvāsā grahāḥ prajvalitā iva |
atha sainyaṃ yathāyogaṃ pūjayitvā nararṣabhaḥ

दिदेश तान्यनीकानि प्रयाणाय महीपतिः ।
तेषां युधिष्ठिरो राजा ससैन्यानां महात्मनाम्

dideśa tānyanīkāni prayāṇāya mahīpatiḥ |
teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sasainyānāṃ mahātmanām

व्यादिदेश सबाह्यानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् ।
स गजाश्वमनुष्याणां ये च शिल्पोपजीविनः

vyādideśa sabāhyānāṃ bhakṣyabhojyamanuttamam |
sa gajāśvamanuṣyāṇāṃ ye ca śilpopajīvinaḥ

अभिमन्युं बृहन्तं च द्रौपदेयांश्च सर्वशः ।
धृष्टद्युम्नमुखानेतान्प्राहिणोत्पाण्डुनन्दनः

abhimanyuṃ bṛhantaṃ ca draupadeyāṃśca sarvaśaḥ |
dhṛṣṭadyumnamukhānetānprāhiṇotpāṇḍunandanaḥ

भीमं च युयुधानं च पाण्डवं च धनंजयम् ।
द्वितीयं प्रेषयामास बलस्कन्धं युधिष्टिरः

bhīmaṃ ca yuyudhānaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam |
dvitīyaṃ preṣayāmāsa balaskandhaṃ yudhiṣṭiraḥ

भाण्डं समारोपयतां चरतां संप्रधावताम् ।
हृष्टानां तत्र योधानां शब्दो दिवमिवास्पशत्

bhāṇḍaṃ samāropayatāṃ caratāṃ saṃpradhāvatām |
hṛṣṭānāṃ tatra yodhānāṃ śabdo divamivāspaśat

स्वयमेव ततः पश्चाद्विराटद्रपदान्वितः ।
अथापरैर्महीपालैः सह प्रायान्महीपतिः

svayameva tataḥ paścādvirāṭadrapadānvitaḥ |
athāparairmahīpālaiḥ saha prāyānmahīpatiḥ

भीमधन्वायती सेना धृष्टद्युम्नेन पालिता ।
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत

bhīmadhanvāyatī senā dhṛṣṭadyumnena pālitā |
gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata

ततः पुनरनीकानि न्ययोजयत बुद्धिमान् ।
मोहयन्धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां बुद्धिनिश्चयम्

tataḥ punaranīkāni nyayojayata buddhimān |
mohayandhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ buddhiniścayam

द्रौपदेयान्महेष्वासानभिमन्युं च पाण्डवः ।
नकुलं सहदेवं च सर्वांश्चैव प्रभद्रकान्

draupadeyānmaheṣvāsānabhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ |
nakulaṃ sahadevaṃ ca sarvāṃścaiva prabhadrakān

दश चाश्वसहस्राणि द्विसहस्त्राणि दन्तिनाम् ।
अयुतं च पदातीनां रथाः पञ्चशतं तथा

daśa cāśvasahasrāṇi dvisahastrāṇi dantinām |
ayutaṃ ca padātīnāṃ rathāḥ pañcaśataṃ tathā

भीमसेनस्य दुर्धर्षं प्रथमं प्रादिशद्बलम् ।
मध्यमे च विराटं च जयत्सेनं च पाण्डवः

bhīmasenasya durdharṣaṃ prathamaṃ prādiśadbalam |
madhyame ca virāṭaṃ ca jayatsenaṃ ca pāṇḍavaḥ

महारथौ च पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
वीर्यवन्तौ महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ

mahārathau ca pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau |
vīryavantau mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau

अन्वयातां तदा मध्ये वासुदेवधनञ्जयौ ।
तौ दृष्ट्वा पृथिवीपाला नष्टमित्येव मेनिरे ।
अन्तरिक्षगताः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः

anvayātāṃ tadā madhye vāsudevadhanañjayau |
tau dṛṣṭvā pṛthivīpālā naṣṭamityeva menire |
antarikṣagatāḥ sarve devāḥ sendrapurogamāḥ

बभूवुरतिसंरब्धाः कृतप्रहरणा नराः ।
तेषां विंशतिसाहस्रा हयाः शूरैरधिष्ठिताः ।
पञ्च नागसहस्राणि रथवंशाश्च सर्वशः

babhūvuratisaṃrabdhāḥ kṛtapraharaṇā narāḥ |
teṣāṃ viṃśatisāhasrā hayāḥ śūrairadhiṣṭhitāḥ |
pañca nāgasahasrāṇi rathavaṃśāśca sarvaśaḥ

पदातयश्च ये शूराः कार्मुकासिगदाधराः ।
सहस्रशोऽन्वयुः पश्चादग्रतश्च सहस्रशः

padātayaśca ye śūrāḥ kārmukāsigadādharāḥ |
sahasraśo'nvayuḥ paścādagrataśca sahasraśaḥ

युधिष्ठिरो यत्र सैन्ये स्वयमेव बलार्णवे ।
तत्र ते पृथिवीपाला भूयिष्ठं पर्यवस्थिताः

yudhiṣṭhiro yatra sainye svayameva balārṇave |
tatra te pṛthivīpālā bhūyiṣṭhaṃ paryavasthitāḥ

तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च ।
तथा रथसहस्राणि पदातीनां च भारत

tatra nāgasahasrāṇi hayānāmayutāni ca |
tathā rathasahasrāṇi padātīnāṃ ca bhārata

चेकितानः स्वसैन्येन महता पार्थिवर्षभ ।
धृष्टकेतुश्च चेदीनां प्रणेता पार्थिवो ययौ

cekitānaḥ svasainyena mahatā pārthivarṣabha |
dhṛṣṭaketuśca cedīnāṃ praṇetā pārthivo yayau

सात्यकिश्च महेष्वासो वृष्णीनां प्रवरो रथः ।
वृतः शतसहस्रेण रथानां प्रमुदन्बली

sātyakiśca maheṣvāso vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ |
vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ pramudanbalī

क्षत्रदेवब्रह्मदेवौ रथस्थौ पुरुषर्षभौ ।
जघनं पालयन्तौ च पृष्ठतोऽनुप्रजग्मतुः

kṣatradevabrahmadevau rathasthau puruṣarṣabhau |
jaghanaṃ pālayantau ca pṛṣṭhato'nuprajagmatuḥ

शकटापणवेशाश्च यानं युग्यं च सर्वशः ।
तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च ।
फल्गु सर्वं कलत्रं च यत्किंचित्कृशदुर्बलम्

śakaṭāpaṇaveśāśca yānaṃ yugyaṃ ca sarvaśaḥ |
tatra nāgasahasrāṇi hayānāmayutāni ca |
phalgu sarvaṃ kalatraṃ ca yatkiṃcitkṛśadurbalam

कोशसञ्चयवाहांश्च कोष्ठागारं तथैव च ।
गजानीकेन संगृह्य शनैः प्रायाद्युधिष्ठिरः

kośasañcayavāhāṃśca koṣṭhāgāraṃ tathaiva ca |
gajānīkena saṃgṛhya śanaiḥ prāyādyudhiṣṭhiraḥ

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य वा विभुः

tamanvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥ |
śreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya vā vibhuḥ

रथा विंशतिसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः ।
हयानां दश कोट्यश्च महतां किंकिणीकिनाम्

rathā viṃśatisāhasrā ye teṣāmanuyāyinaḥ |
hayānāṃ daśa koṭyaśca mahatāṃ kiṃkiṇīkinām

गजा विंशतिसाहस्रा ईषादन्ताः प्रहारिणः ।
कुलीना भिन्नकरटा मेघा इव विसर्पिणः

gajā viṃśatisāhasrā īṣādantāḥ prahāriṇaḥ |
kulīnā bhinnakaraṭā meghā iva visarpiṇaḥ

षष्टिर्नागसहस्राणि दशान्यानि च भारत ।
युधिष्ठिरस्य यान्यासन्युधि सेना महात्मनः

ṣaṣṭirnāgasahasrāṇi daśānyāni ca bhārata |
yudhiṣṭhirasya yānyāsanyudhi senā mahātmanaḥ

क्षरन्त इव जीमूताः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः

kṣaranta iva jīmūtāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
rājānamanvayuḥ paścāccalanta iva parvatāḥ

एवं तस्य बलं भीमं कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ।
यदाश्रित्याथ युयुधे धार्तराष्ट्रं सुयोधनम्

evaṃ tasya balaṃ bhīmaṃ kuntīputrasya dhīmataḥ |
yadāśrityātha yuyudhe dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam

ततोऽन्ये शतशः पश्चात्सहस्रायुतशो नराः ।
नर्दन्तः प्रययुस्तेषाणनीकानि सहस्रशः

tato'nye śataśaḥ paścātsahasrāyutaśo narāḥ |
nardantaḥ prayayusteṣāṇanīkāni sahasraśaḥ

तत्र भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च ।
न्यवादयन्त संहृष्टाः सहस्रायुतशो नराः

tatra bherīsahasrāṇi śaṅkhānāmayutāni ca |
nyavādayanta saṃhṛṣṭāḥ sahasrāyutaśo narāḥ