अध्याय 186: अम्बा का कठोर तप और गंगा का शाप

प्रत्यक्षमेतल्लोकानां सर्वेषामेव भामिनि ।
यथाशक्त्या मया युद्धं कृतं वै पौरुषं परम्

pratyakṣametallokānāṃ sarveṣāmeva bhāmini |
yathāśaktyā mayā yuddhaṃ kṛtaṃ vai pauruṣaṃ param

न चैवमपि शक्नोमि भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् ।
विशेषयितुमत्यर्थमुत्तमास्त्राणि दर्शयन्

na caivamapi śaknomi bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam |
viśeṣayitumatyarthamuttamāstrāṇi darśayan

एषा मे परमा शक्तिरेतन्मे परमं बलम् ।
यथेष्टं गम्यतां भद्रे किमन्यद्वा करोमि ते

eṣā me paramā śaktiretanme paramaṃ balam |
yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre kimanyadvā karomi te

भीष्ममेव प्रपद्यस्व न तेऽन्या विद्यते गतिः ।
निर्जितो ह्यस्मि भीष्मेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता

bhīṣmameva prapadyasva na te'nyā vidyate gatiḥ |
nirjito hyasmi bhīṣmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā

एवमुक्त्वा ततो रामो विनिःश्वस्य महामनाः ।
तूष्मीमासीत्ततः कनक्या प्रोवाच भृगुनन्दनम्

evamuktvā tato rāmo viniḥśvasya mahāmanāḥ |
tūṣmīmāsīttataḥ kanakyā provāca bhṛgunandanam

भगवन्नेवमेवैतद्यथाऽऽह भगवांस्तथा ।
अजेयो युधि भीष्मोऽयमपि देवैरुदारधीः

bhagavannevamevaitadyathā''ha bhagavāṃstathā |
ajeyo yudhi bhīṣmo'yamapi devairudāradhīḥ

यथाशक्ति यथोत्साहं मम कार्यं कृतं त्वया ।
अनिवार्यं रणे वीर्यमस्त्राणि विविधानि च

yathāśakti yathotsāhaṃ mama kāryaṃ kṛtaṃ tvayā |
anivāryaṃ raṇe vīryamastrāṇi vividhāni ca

ने चैव शक्यते युद्धे विशेषयितुमन्ततः ।
न चाहमेनं यास्यामि पुनर्भीष्मं कथंचन

ne caiva śakyate yuddhe viśeṣayitumantataḥ |
na cāhamenaṃ yāsyāmi punarbhīṣmaṃ kathaṃcana

गमिष्यामि तु तत्राहं यत्र भीष्मं तपोधन ।
समरे पातयिष्यामि स्वयमेव भृगूद्वह

gamiṣyāmi tu tatrāhaṃ yatra bhīṣmaṃ tapodhana |
samare pātayiṣyāmi svayameva bhṛgūdvaha

एवमुक्त्वा ययौ कन्या रोषव्याकुललोचना ।
तापस्ये धृतसंकल्पा सा मे चिन्तयती वधम्

evamuktvā yayau kanyā roṣavyākulalocanā |
tāpasye dhṛtasaṃkalpā sā me cintayatī vadham

ततो महेन्द्रं सहितैरमुनिभिर्भृगुसत्तमः ।
यथाऽऽगतं तथा सोऽगन्मामुपामन्त्र्य भारत

tato mahendraṃ sahitairamunibhirbhṛgusattamaḥ |
yathā''gataṃ tathā so'ganmāmupāmantrya bhārata

ततो रथं समारुह्य स्तूयमानो द्विजातिभिः ।
प्रविश्य नगरं मात्रे सत्यवत्यै न्यवेदयम्

tato rathaṃ samāruhya stūyamāno dvijātibhiḥ |
praviśya nagaraṃ mātre satyavatyai nyavedayam

यथावृत्तं महाराज सा च मां प्रत्यनन्दत ।
पुरुषांश्चादिशं प्राज्ञान्कन्यावृत्तान्तकर्मणि

yathāvṛttaṃ mahārāja sā ca māṃ pratyanandata |
puruṣāṃścādiśaṃ prājñānkanyāvṛttāntakarmaṇi

दिवसे दिवसे ह्यस्या गतिजल्पितचेष्टितम् ।
प्रत्याहरंश्च मे युक्ताः स्थिताः प्रियहिते सदा

divase divase hyasyā gatijalpitaceṣṭitam |
pratyāharaṃśca me yuktāḥ sthitāḥ priyahite sadā

यदैव हि वनं प्रायात्सा कन्या तपसे धृता ।
तदैव व्यथितो दीनो गतचेता इवाभवम्

yadaiva hi vanaṃ prāyātsā kanyā tapase dhṛtā |
tadaiva vyathito dīno gatacetā ivābhavam

न हि मां क्षत्रियः कश्चिद्वीर्येण व्यजयद्युधि ।
ऋते ब्रह्मविदस्तात तपसा संशितव्रतात्

na hi māṃ kṣatriyaḥ kaścidvīryeṇa vyajayadyudhi |
ṛte brahmavidastāta tapasā saṃśitavratāt

अपि चैतन्मया राजन्नारदेऽपि निवेदितम् ।
व्यासे चैव तथा कार्यं तौ चोभौ मामवोचताम्

api caitanmayā rājannārade'pi niveditam |
vyāse caiva tathā kāryaṃ tau cobhau māmavocatām

न विषादस्त्वया कार्यो भीष्म काशिसुतां प्रति ।
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमुत्सहेत्

na viṣādastvayā kāryo bhīṣma kāśisutāṃ prati |
daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumutsahet

सा कन्या तु महाराज प्रविश्याश्रममण्डलम् ।
यमुनातीरमाश्रित्य तपस्तेपेऽतिमानुषम्

sā kanyā tu mahārāja praviśyāśramamaṇḍalam |
yamunātīramāśritya tapastepe'timānuṣam

निराहारा कृशा रूक्षा जटिला मलपङ्किनी ।
षण्मासान्वायुभक्षा च स्थाणुभूता तपोधना

nirāhārā kṛśā rūkṣā jaṭilā malapaṅkinī |
ṣaṇmāsānvāyubhakṣā ca sthāṇubhūtā tapodhanā

यमुनाजलमाश्रित्य संवत्सरमथाऽपरम् ।
उदवासं निराहारा पारयामास भामिनी

yamunājalamāśritya saṃvatsaramathā'param |
udavāsaṃ nirāhārā pārayāmāsa bhāminī

शीर्णपर्णेन चैकेन पारयामास सा परम् ।
संवत्सरं तीव्रकोपा पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिता

śīrṇaparṇena caikena pārayāmāsa sā param |
saṃvatsaraṃ tīvrakopā pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitā

एवं द्वादश वर्षाणि तापयामास रोदसी ।
निवर्त्यमानापि च सा ज्ञातिभिर्नैव शक्यते

evaṃ dvādaśa varṣāṇi tāpayāmāsa rodasī |
nivartyamānāpi ca sā jñātibhirnaiva śakyate

ततोऽगमद्वत्सभूमिं सिद्धचारणसेविताम् ।
आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम्

tato'gamadvatsabhūmiṃ siddhacāraṇasevitām |
āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām

तत्र पुण्येषु तीर्थेषु साऽऽप्लुताङ्गी दिवानिशम् ।
व्यचरत्काशिकन्या सा यथाकामविचारिणी

tatra puṇyeṣu tīrtheṣu sā''plutāṅgī divāniśam |
vyacaratkāśikanyā sā yathākāmavicāriṇī

नन्दाश्रमे महाराज तथोलूकाश्रमे शुभे ।
च्यवनस्याश्रमे चैव ब्रह्मणः स्थान एव च

nandāśrame mahārāja tatholūkāśrame śubhe |
cyavanasyāśrame caiva brahmaṇaḥ sthāna eva ca

त्रयागे देवयजने देवारण्येषु चैव ह ।
भोगवत्यां महाराज कौशिकस्याश्रमे तथा

trayāge devayajane devāraṇyeṣu caiva ha |
bhogavatyāṃ mahārāja kauśikasyāśrame tathā

माण्डव्यस्याश्रमे राजन्दिलीपस्याश्रमे तथा ।
रामह्रदे च कौरव्य पैलगर्गस्य चाश्रमे

māṇḍavyasyāśrame rājandilīpasyāśrame tathā |
rāmahrade ca kauravya pailagargasya cāśrame

एतेषु तीर्थेषु तदा काशिकन्या विशांपते ।
आप्लावयत गात्राणि व्रतमास्थाय दुष्करम्

eteṣu tīrtheṣu tadā kāśikanyā viśāṃpate |
āplāvayata gātrāṇi vratamāsthāya duṣkaram

तामब्रवीच्च कौरव्य मम माता जले स्थिता ।
किमर्थं क्लिश्यसे भद्रे तथ्यमेव वदस्व मे

tāmabravīcca kauravya mama mātā jale sthitā |
kimarthaṃ kliśyase bhadre tathyameva vadasva me

सैनामथाब्रवीद्राजन्कृताञ्जलिरनिन्दिता
भीष्मेण समरे रामो निर्जितश्चारुलोचनि

saināmathābravīdrājankṛtāñjaliraninditā
bhīṣmeṇa samare rāmo nirjitaścārulocani

कोऽन्यस्तमुत्सहेञ्जेतुमुद्यतेषुं महीपतिः ।
साहं भीष्मविनाशाय तपस्तप्स्ये सुदारुणम्

ko'nyastamutsaheñjetumudyateṣuṃ mahīpatiḥ |
sāhaṃ bhīṣmavināśāya tapastapsye sudāruṇam

विचरामि महीं देवि यथा हन्यामहं नृपम् ।
एतद्व्रतफलं देवि परमस्मिन्यथा हि मे

vicarāmi mahīṃ devi yathā hanyāmahaṃ nṛpam |
etadvrataphalaṃ devi paramasminyathā hi me

ततोऽब्रवीत्सागरगा जिह्मं चरसि भामिनि ।
नैष कामोऽनवद्याङ्गि शक्यः प्राप्तुं त्वयाऽबले

tato'bravītsāgaragā jihmaṃ carasi bhāmini |
naiṣa kāmo'navadyāṅgi śakyaḥ prāptuṃ tvayā'bale

यदि भीष्मविनाशाय काश्ये चरसि वै व्रतम् ।
व्रतस्था च शरीरं त्वं यदि नाम विमोक्ष्यसि

yadi bhīṣmavināśāya kāśye carasi vai vratam |
vratasthā ca śarīraṃ tvaṃ yadi nāma vimokṣyasi

नदी भविष्यसि शुभे कुटिला वार्षिकोदका ।
दुस्तीर्था न तु विज्ञेया वार्षिकी नाष्टमासिकी

nadī bhaviṣyasi śubhe kuṭilā vārṣikodakā |
dustīrthā na tu vijñeyā vārṣikī nāṣṭamāsikī

भीमग्राहवती घोरा सर्वभूतभयंकरी ।
एवमुक्त्वा ततो राजन्काशिकन्यां न्यवर्तत

bhīmagrāhavatī ghorā sarvabhūtabhayaṃkarī |
evamuktvā tato rājankāśikanyāṃ nyavartata

माता मम महाभागा स्मयमानेव भामिनी ।
कदाचिदष्टमे मासि कदाचिद्दशमे तथा ।
न प्राश्नीतोदकमपि पुनः सा वरवर्णिनी

mātā mama mahābhāgā smayamāneva bhāminī |
kadācidaṣṭame māsi kadāciddaśame tathā |
na prāśnītodakamapi punaḥ sā varavarṇinī

सा वत्सभूमिं कौरव्य तीर्थलोभात्ततस्ततः ।
पतिता परिधावन्ती पुनः काशिपतेः सुता

sā vatsabhūmiṃ kauravya tīrthalobhāttatastataḥ |
patitā paridhāvantī punaḥ kāśipateḥ sutā

सा नदी वत्सभूम्यां तु प्रथिताम्बेति भारत ।
वार्षिकी ग्राहबहुला दुस्तीर्था कुटिला तथा

sā nadī vatsabhūmyāṃ tu prathitāmbeti bhārata |
vārṣikī grāhabahulā dustīrthā kuṭilā tathā

सा कन्या तपसा तेन देहार्धेन व्यजायत ।
नदी च राजन्वत्सेषु कन्या चैवाभवत्तदा

sā kanyā tapasā tena dehārdhena vyajāyata |
nadī ca rājanvatseṣu kanyā caivābhavattadā