अध्याय 175: शाल्व अम्बा को ठुकराता है; वह प्रतिशोध ठानती है

ततोऽहं समनुज्ञाप्य कालीं गन्धवतीं तदा ।
मन्त्रिणश्चर्त्विजश्चैव तथैव च पुरोहितान् ।
समनुज्ञामिषं कन्यामम्बां ज्येष्ठां नराधिप

tato'haṃ samanujñāpya kālīṃ gandhavatīṃ tadā |
mantriṇaścartvijaścaiva tathaiva ca purohitān |
samanujñāmiṣaṃ kanyāmambāṃ jyeṣṭhāṃ narādhipa

अनुज्ञाता ययौ सा तु कन्या साल्वपतेः पुरम् ।
वृद्धैर्द्विजातिभिर्गुप्ता धात्र्या चानुगता तदा

anujñātā yayau sā tu kanyā sālvapateḥ puram |
vṛddhairdvijātibhirguptā dhātryā cānugatā tadā

अतीत्य च तमध्वानमासमाद नराधिपम ।
सा तमासाद्य राजानं साल्वं वचनमब्रवीत्

atītya ca tamadhvānamāsamāda narādhipama |
sā tamāsādya rājānaṃ sālvaṃ vacanamabravīt

आगताहं महाबाहो त्वामुद्दिश्य महामते ।
अभिनन्दस्व मां राजन्सदा प्रियहिते रताम्

āgatāhaṃ mahābāho tvāmuddiśya mahāmate |
abhinandasva māṃ rājansadā priyahite ratām

प्रतिपादय मां राजन्धर्मादींश्चर धर्मतः ।
त्वं हि मे मनसा ध्यातस्त्वया चाप्युपमन्त्रिता

pratipādaya māṃ rājandharmādīṃścara dharmataḥ |
tvaṃ hi me manasā dhyātastvayā cāpyupamantritā

तामब्रवीत्साल्वपतिः स्मयन्निव विशांपते ।
त्वयाऽन्यपूर्वया नाहं भार्यार्थी वरवर्णिनि

tāmabravītsālvapatiḥ smayanniva viśāṃpate |
tvayā'nyapūrvayā nāhaṃ bhāryārthī varavarṇini

गच्छ भद्रे पुनस्तत्र सकाशं भीष्मकस्य वै ।
नाहमिच्छामि भीष्मेण गृहीतां त्वां प्रसह्य वै

gaccha bhadre punastatra sakāśaṃ bhīṣmakasya vai |
nāhamicchāmi bhīṣmeṇa gṛhītāṃ tvāṃ prasahya vai

त्वं हि भीष्मेण निर्जित्य नीता प्रीतिमती तदा ।
परामृश्य महायुद्धे निर्जित्य पृथिवीपतीन्

tvaṃ hi bhīṣmeṇa nirjitya nītā prītimatī tadā |
parāmṛśya mahāyuddhe nirjitya pṛthivīpatīn

नाहं त्वय्यन्यपूर्वायां भार्यार्थी वरवर्णिनि ।
कथमस्मद्विधो राजा परपूर्वां प्रवेशयेत्

nāhaṃ tvayyanyapūrvāyāṃ bhāryārthī varavarṇini |
kathamasmadvidho rājā parapūrvāṃ praveśayet

नारीं विदितविज्ञानः परेषां धर्ममादिशन् ।
यथेष्टं गम्यतां भद्रे मा त्वां कालोऽत्यगादयम्

nārīṃ viditavijñānaḥ pareṣāṃ dharmamādiśan |
yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre mā tvāṃ kālo'tyagādayam

अम्बा तमब्रवीद्राजन्ननङ्गशरपीडिता ।
नैवं वद महीपाल नैतदेवं कथंचन

ambā tamabravīdrājannanaṅgaśarapīḍitā |
naivaṃ vada mahīpāla naitadevaṃ kathaṃcana

नास्मि प्रीतिमती नीता भीष्मेणामित्रकर्शन ।
बलान्नीतास्मि रुदती विद्राव्य पृथिवीपतीन्

nāsmi prītimatī nītā bhīṣmeṇāmitrakarśana |
balānnītāsmi rudatī vidrāvya pṛthivīpatīn

भजस्व मां साल्वपते भक्तां बालामनागसम् ।
भक्तानां हि परित्यागो न धर्मेषु प्रशस्यते

bhajasva māṃ sālvapate bhaktāṃ bālāmanāgasam |
bhaktānāṃ hi parityāgo na dharmeṣu praśasyate

साहमामन्त्र्य गाङ्गेयं समरेष्वनिवर्तिनम् ।
अनुज्ञाता च तेनैव ततोऽहं भृशमागता

sāhamāmantrya gāṅgeyaṃ samareṣvanivartinam |
anujñātā ca tenaiva tato'haṃ bhṛśamāgatā

न स भीष्मो महाबाहुर्मामिच्छति विशांपते ।
भ्रातृहेतोः समारम्भो भीष्मस्येति श्रुतं मया

na sa bhīṣmo mahābāhurmāmicchati viśāṃpate |
bhrātṛhetoḥ samārambho bhīṣmasyeti śrutaṃ mayā

भगिन्यौ मम ये नीते अम्बिकाम्बालिके नृप ।
प्रादाद्विचित्रवीर्याय गाङ्गेयो हि यवीयसे

bhaginyau mama ye nīte ambikāmbālike nṛpa |
prādādvicitravīryāya gāṅgeyo hi yavīyase

यथा साल्वपते नान्यं वरं यामि कथंचन ।
त्वामृते पुरुषव्याघ्र तथा मूर्धानमालभे

yathā sālvapate nānyaṃ varaṃ yāmi kathaṃcana |
tvāmṛte puruṣavyāghra tathā mūrdhānamālabhe

न चान्यपूर्वा राजेन्द्र त्वामहं समुपस्थिता ।
सत्यं ब्रवीमि साल्वैतत्सत्येनात्मानमालभे

na cānyapūrvā rājendra tvāmahaṃ samupasthitā |
satyaṃ bravīmi sālvaitatsatyenātmānamālabhe

भजस्व मां विशालाक्ष स्वयं कन्यामुपस्थिताम् ।
अनन्यपूर्वां राजेन्द्र त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणीम्

bhajasva māṃ viśālākṣa svayaṃ kanyāmupasthitām |
ananyapūrvāṃ rājendra tvatprasādābhikāṅkṣiṇīm

तामेवं भाषमाणां तु साल्वः काशिपतेः सुताम् ।
अत्यजद्भरतश्रेष्ठ जीर्णां त्वचमिवोरगः

tāmevaṃ bhāṣamāṇāṃ tu sālvaḥ kāśipateḥ sutām |
atyajadbharataśreṣṭha jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्याच्यमानस्तया नृपः ।
नाश्रद्दधत्साल्वपतिः कन्यायां भरतर्षभ

evaṃ bahuvidhairvākyairyācyamānastayā nṛpaḥ |
nāśraddadhatsālvapatiḥ kanyāyāṃ bharatarṣabha

ततः सा मन्युनाऽऽविष्टा ज्येष्ठा काशिपतेः सुता ।
अब्रवीत्साश्रुनयना बाष्पविप्लुतया गिरा

tataḥ sā manyunā''viṣṭā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā |
abravītsāśrunayanā bāṣpaviplutayā girā

त्वया त्यक्ता गमिष्यामि यत्र तत्र विशांपते ।
तत्र मे गतयः सन्तु सन्तः सत्यं यथा ध्रुवम्

tvayā tyaktā gamiṣyāmi yatra tatra viśāṃpate |
tatra me gatayaḥ santu santaḥ satyaṃ yathā dhruvam

एवं तां भाषमाणां तु कन्यां साल्वपतिस्तदा ।
परितत्याज कौरव्य करुणं परिदेवतीम्

evaṃ tāṃ bhāṣamāṇāṃ tu kanyāṃ sālvapatistadā |
paritatyāja kauravya karuṇaṃ paridevatīm

गच्छ गच्छेति तां साल्वः पुनः पुनरभाषत ।
बिभेमि भीष्मात्सुश्रोणि त्वं च भीष्मपरिग्रहः

gaccha gaccheti tāṃ sālvaḥ punaḥ punarabhāṣata |
bibhemi bhīṣmātsuśroṇi tvaṃ ca bhīṣmaparigrahaḥ

एवमुक्ता तु सा तेन साल्वेनादीर्घदर्शिना ।
निश्चक्राम पुराद्दीना रुदती कुररी यथा

evamuktā tu sā tena sālvenādīrghadarśinā |
niścakrāma purāddīnā rudatī kurarī yathā

निष्क्रामन्ती तु नगराच्चिन्तयामास दुःखिता ।
पृथिव्यां नास्ति युवतिर्विषमस्थतरा मया

niṣkrāmantī tu nagarāccintayāmāsa duḥkhitā |
pṛthivyāṃ nāsti yuvatirviṣamasthatarā mayā

बन्धुर्भिर्विप्रहीणास्मि साल्वेन च निराकृता ।
न च शक्यं पुनर्गन्तुं मया वारणसाह्वयम्

bandhurbhirviprahīṇāsmi sālvena ca nirākṛtā |
na ca śakyaṃ punargantuṃ mayā vāraṇasāhvayam

अनुज्ञाता तु भीष्मेण साल्वमुद्दिश्य कारणम् ।
किं नु गर्हाम्यथात्मानमथ भीष्मं दुरासदम्

anujñātā tu bhīṣmeṇa sālvamuddiśya kāraṇam |
kiṃ nu garhāmyathātmānamatha bhīṣmaṃ durāsadam

अथवा पितरं मूढं यो मेऽकार्षीत्स्वयंवरम् ।
मयाऽयं स्वकृतो दोषो याऽहं भीष्मरथात्तदा

athavā pitaraṃ mūḍhaṃ yo me'kārṣītsvayaṃvaram |
mayā'yaṃ svakṛto doṣo yā'haṃ bhīṣmarathāttadā

प्रवृत्ते दारुणे युद्धे साल्वार्थं नापतं पुरा ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिर्यदापन्नाऽस्मि मूढवत्

pravṛtte dāruṇe yuddhe sālvārthaṃ nāpataṃ purā |
tasyeyaṃ phalanirvṛttiryadāpannā'smi mūḍhavat

धिग्भीष्मं धिक्क मे मन्दं पितरं मूढचेतसम् ।
येनाहं वीर्यशुल्केन पण्यस्त्रीव प्रचोदिता

dhigbhīṣmaṃ dhikka me mandaṃ pitaraṃ mūḍhacetasam |
yenāhaṃ vīryaśulkena paṇyastrīva pracoditā

धिङ्मां धिक्साल्वराजानं धिग्धातारमथापि वा ।
येषां दुर्नीतभावेन प्राप्तास्म्यापदमुत्तमाम्

dhiṅmāṃ dhiksālvarājānaṃ dhigdhātāramathāpi vā |
yeṣāṃ durnītabhāvena prāptāsmyāpadamuttamām

सर्वथा भागधेयानि स्वानि प्राप्नोति मानवः ।
अनयस्यास्य तु मुखं भीष्मः शान्तनवो मम

sarvathā bhāgadheyāni svāni prāpnoti mānavaḥ |
anayasyāsya tu mukhaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo mama

सा भीष्मे प्रतिकर्तव्यमहं पश्यामि सांप्रतम् ।
तपसा वा युधा वापि दुःखहेतुः स मे मतः

sā bhīṣme pratikartavyamahaṃ paśyāmi sāṃpratam |
tapasā vā yudhā vāpi duḥkhahetuḥ sa me mataḥ

को नु भीष्मं युधा जेतुमुत्सहेत महीपतिः ।
एवं सा परिनिश्चित्य जगाम नगराद्बहिः

ko nu bhīṣmaṃ yudhā jetumutsaheta mahīpatiḥ |
evaṃ sā pariniścitya jagāma nagarādbahiḥ

आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम् ।
ततस्तामवसद्रात्रिं तापसैः परिवारिता

āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām |
tatastāmavasadrātriṃ tāpasaiḥ parivāritā

आचख्यौ च यथावृत्तं सर्वमात्मनि भारत ।
विस्तरेण महाबाहो निखिलेन शुचिस्मिता ।
हरणं च विसर्गं च साल्वेन च विसर्जनम्

ācakhyau ca yathāvṛttaṃ sarvamātmani bhārata |
vistareṇa mahābāho nikhilena śucismitā |
haraṇaṃ ca visargaṃ ca sālvena ca visarjanam

ततस्तत्र महानासीद्ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
शैखावत्यस्तपोबृद्धः शास्त्रे चारण्यके गुरुः

tatastatra mahānāsīdbrāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
śaikhāvatyastapobṛddhaḥ śāstre cāraṇyake guruḥ

आर्ता तामाह स मुनिः शैखावत्यो महातपाः ।
निःश्वसन्तीं सतीं बालां दुःखशोकपरायणाम्

ārtā tāmāha sa muniḥ śaikhāvatyo mahātapāḥ |
niḥśvasantīṃ satīṃ bālāṃ duḥkhaśokaparāyaṇām

एवं गते तु किं भद्रे शक्यं कर्तुं तपस्विभिः ।
आश्रमस्थैर्महाभागे तपोयुक्तैर्महात्मभिः

evaṃ gate tu kiṃ bhadre śakyaṃ kartuṃ tapasvibhiḥ |
āśramasthairmahābhāge tapoyuktairmahātmabhiḥ

सा त्वेनमब्रवीद्राजन्क्रियतां मदनुग्रहः ।
प्राव्राज्यमहमिच्छामि तपस्तप्स्यामि दुश्चरम्

sā tvenamabravīdrājankriyatāṃ madanugrahaḥ |
prāvrājyamahamicchāmi tapastapsyāmi duścaram

मयैव यानि कर्माणि पूर्वदेहे तु मूढया ।
कृतानि नूनं पापानि तेषामेतत्फलं ध्रुवम्

mayaiva yāni karmāṇi pūrvadehe tu mūḍhayā |
kṛtāni nūnaṃ pāpāni teṣāmetatphalaṃ dhruvam

नोत्सहे तु पुनर्गन्तुं स्वजनं प्रति तापसाः ।
प्रत्याख्याता निरानन्दा साल्वेन च निराकृता

notsahe tu punargantuṃ svajanaṃ prati tāpasāḥ |
pratyākhyātā nirānandā sālvena ca nirākṛtā

उपदिष्टमिहेच्छामि तापस्यं वीतकल्मषाः ।
युष्माभिर्देवसंकाशैः कृपा भवतु वो मयि

upadiṣṭamihecchāmi tāpasyaṃ vītakalmaṣāḥ |
yuṣmābhirdevasaṃkāśaiḥ kṛpā bhavatu vo mayi

स तामाश्वासयत्कन्यां दृष्टान्तागमहेतुभिः ।
सान्त्वयामास कार्यं च प्रतिजज्ञे द्विजैः सह

sa tāmāśvāsayatkanyāṃ dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ |
sāntvayāmāsa kāryaṃ ca pratijajñe dvijaiḥ saha