अध्याय 158: रुक्मी की सहायता दोनों ओर से ठुकराई जाती है

एतस्मिन्नैव काले तु भीष्मकस्य महात्मनः ।
हिरण्यरोम्णो नृपतेः साक्षादिन्द्रसखस्य वै

etasminnaiva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ |
hiraṇyaromṇo nṛpateḥ sākṣādindrasakhasya vai

आकूतीनामधिपतिर्भोजस्यातियशस्विनः ।
दाक्षिणात्यपतेः पुत्रो दिक्षु रुक्मीति विश्रुतः

ākūtīnāmadhipatirbhojasyātiyaśasvinaḥ |
dākṣiṇātyapateḥ putro dikṣu rukmīti viśrutaḥ

यः किंपुरुषसिंहस्य गन्धमादनवासिनः ।
कृत्स्नं शिष्यो धनुर्वेदं चतुष्पादमवाप्तवान्

yaḥ kiṃpuruṣasiṃhasya gandhamādanavāsinaḥ |
kṛtsnaṃ śiṣyo dhanurvedaṃ catuṣpādamavāptavān

यो माहेन्द्रं धनुर्लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा ।
शार्ङ्गेण च महाबाहुः संमितं दिव्यलक्षणम्

yo māhendraṃ dhanurlebhe tulyaṃ gāṇḍīvatejasā |
śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṃmitaṃ divyalakṣaṇam

त्रीण्येवैतानि दिव्यानि धनूंषि दिविचारिणाम् ।
वारुणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः ।
शार्ङ्ग तु वैष्णवं प्राहुर्दिव्यं तेजोमयं धनुः

trīṇyevaitāni divyāni dhanūṃṣi divicāriṇām |
vāruṇaṃ gāṇḍivaṃ tatra māhendraṃ vijayaṃ dhanuḥ |
śārṅga tu vaiṣṇavaṃ prāhurdivyaṃ tejomayaṃ dhanuḥ

धारयामास तत्कृष्णः परसेनाभयावहम् ।
गाण्डीवं पावकाल्लेभे खाण्डवे पाकशासनिः

dhārayāmāsa tatkṛṣṇaḥ parasenābhayāvaham |
gāṇḍīvaṃ pāvakāllebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ

द्रुमाद्रुक्मी महातेजा विजयं प्रत्यपद्यत ।
संछिद्य मौरवान्पाशान्निहत्य मुरमोजसा

drumādrukmī mahātejā vijayaṃ pratyapadyata |
saṃchidya mauravānpāśānnihatya muramojasā

निर्जित्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।
षोडश स्त्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च

nirjitya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍale |
ṣoḍaśa strīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca

प्रतिपेदे हृषीकेशः शार्ङ्गं च धनुरुत्तमम् ।
रुक्मी तु विजयं लब्ध्वा धनुर्मेघनिभस्वनम्

pratipede hṛṣīkeśaḥ śārṅgaṃ ca dhanuruttamam |
rukmī tu vijayaṃ labdhvā dhanurmeghanibhasvanam

विभीषयन्निव जगत्पाण्डवानभ्यवर्तत ।
नामृष्यत पुरा योऽसौ स्वबाहुलगर्वितः

vibhīṣayanniva jagatpāṇḍavānabhyavartata |
nāmṛṣyata purā yo'sau svabāhulagarvitaḥ

रुक्मिण्या हरणं वीरो वासुदेवेन धीमता ।
कृत्वा प्रतिज्ञां नाहत्वा निवर्तिष्ये जनार्दनम्

rukmiṇyā haraṇaṃ vīro vāsudevena dhīmatā |
kṛtvā pratijñāṃ nāhatvā nivartiṣye janārdanam

ततोऽन्वधावद्वार्ष्णेयं सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया

tato'nvadhāvadvārṣṇeyaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā

विचित्रायुधवर्मिण्या गङ्ग्येव प्रवृद्धया ।
स समासाद्य वार्ष्णेयं योगानामीश्वरं प्रभुम्

vicitrāyudhavarmiṇyā gaṅgyeva pravṛddhayā |
sa samāsādya vārṣṇeyaṃ yogānāmīśvaraṃ prabhum

व्यंसितो व्रीडितो राजन्नाजगाम स कुण्डिनम् ।
यत्रैव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा

vyaṃsito vrīḍito rājannājagāma sa kuṇḍinam |
yatraiva kṛṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā

तत्र भोजकटं नाम कृतं नगरमुत्तमम् ।
सैन्येन महता तेन प्रभूतगजवाजिना

tatra bhojakaṭaṃ nāma kṛtaṃ nagaramuttamam |
sainyena mahatā tena prabhūtagajavājinā

पुरं तद्भुवि विख्यातं नाम्ना भोजकटं नृप ।
स भोजराजः सैन्येन महता परिवारितः

puraṃ tadbhuvi vikhyātaṃ nāmnā bhojakaṭaṃ nṛpa |
sa bhojarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ

अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान्क्षिप्रमागमत् ।
ततः स कवची धन्वी तली खङ्गी शरासनी

akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavānkṣipramāgamat |
tataḥ sa kavacī dhanvī talī khaṅgī śarāsanī

रथेनादित्यवर्णेन प्रविवेश महाचमूम् ।
विदितः पाण्डवेयानां वासुदेवप्रियेप्सया

rathenādityavarṇena praviveśa mahācamūm |
viditaḥ pāṇḍaveyānāṃ vāsudevapriyepsayā

युधिष्ठिरस्तु तं राजा प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत् ।
स पूजितः पाण्डुपुत्रैर्यथान्यायं सुसंस्तुतः

yudhiṣṭhirastu taṃ rājā pratyudgamyābhyapūjayat |
sa pūjitaḥ pāṇḍuputrairyathānyāyaṃ susaṃstutaḥ

प्रतिगृह्य तु तान्सर्वान्विश्रान्तः सहसैनिकः ।
उवाच मध्ये वीराणां कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्

pratigṛhya tu tānsarvānviśrāntaḥ sahasainikaḥ |
uvāca madhye vīrāṇāṃ kuntīputraṃ dhanañjayam

सहायोस्मि स्थितो युद्धे यदि भीतोसि पाण्डव ।
करिष्यामि रणे साह्यमसह्यं तव शत्रुभिः

sahāyosmi sthito yuddhe yadi bhītosi pāṇḍava |
kariṣyāmi raṇe sāhyamasahyaṃ tava śatrubhiḥ

न हि मे विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन ।
हनिष्यामिरणे भागं यन्मे दास्यसि पाण्डव

na hi me vikrame tulyaḥ pumānastīha kaścana |
haniṣyāmiraṇe bhāgaṃ yanme dāsyasi pāṇḍava

अपि द्रोणकृपौ वीरौ भीष्मकर्णावथो पुनः ।
अथवा सर्व एवैते तिष्ठन्तु वसुधाधिपाः

api droṇakṛpau vīrau bhīṣmakarṇāvatho punaḥ |
athavā sarva evaite tiṣṭhantu vasudhādhipāḥ

निहत्य समरे शत्रूंस्तव दास्यामि मेदिनीम् ।
इत्युक्तो धर्मराजस्य केशवस्य च संनिधौ

nihatya samare śatrūṃstava dāsyāmi medinīm |
ityukto dharmarājasya keśavasya ca saṃnidhau

श्रृण्वतां पार्थिवेन्द्राणामन्येषां चैव सर्वशः ।
वासुदेवमभिप्रेक्ष्य धर्मराजं च पाण्डवम् ।
उवाच धीमान्कौन्तेयः प्रहस्य सखिपूर्वकम्

śrṛṇvatāṃ pārthivendrāṇāmanyeṣāṃ caiva sarvaśaḥ |
vāsudevamabhiprekṣya dharmarājaṃ ca pāṇḍavam |
uvāca dhīmānkaunteyaḥ prahasya sakhipūrvakam

युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः ।
सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम

yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ |
sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kastadāsītsakhā mama

तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले ।
खाण्डवे युध्यमानस्य कः सहायस्तदावभवत्

tathā pratibhaye tasmindevadānavasaṃkule |
khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyastadāvabhavat

निवातकवचैर्युद्धे कालकेयैश्च दानवैः ।
तत्र मे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत्

nivātakavacairyuddhe kālakeyaiśca dānavaiḥ |
tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyastadābhavat

तथा विराटनगरे कुरुभिः सह सङ्गरे ।
युध्यतो बहुभिस्तत्र कः सहायोऽभवन्मम

tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṅgare |
yudhyato bahubhistatra kaḥ sahāyo'bhavanmama

उपजीव्य रणे रुद्रं शक्रं वैश्रवणं यमम् ।
वरुणं पावकं चैव कृपं द्रोणं च माधवम्

upajīvya raṇe rudraṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam |
varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ droṇaṃ ca mādhavam

धारयन्गाण्डिवं दिव्यं धनुस्तेजोमयं दृढम् ।
अक्षय्यशरसंयुक्तो दिव्यास्त्रपरिबृंहितः

dhārayangāṇḍivaṃ divyaṃ dhanustejomayaṃ dṛḍham |
akṣayyaśarasaṃyukto divyāstraparibṛṃhitaḥ

कौरवामां कुले जातः पाण्डोः पुत्रो विशेषतः ।
द्रोणं व्यपदिशञ्छिष्यो वासुदेवसहायवान्

kauravāmāṃ kule jātaḥ pāṇḍoḥ putro viśeṣataḥ |
droṇaṃ vyapadiśañchiṣyo vāsudevasahāyavān

कथमस्मद्विधो ब्रूयाद्भीतोऽस्मीति यशोहरम् ।
वचनं नरशार्दूल वज्रायुधसमस्वनम्

kathamasmadvidho brūyādbhīto'smīti yaśoharam |
vacanaṃ naraśārdūla vajrāyudhasamasvanam

नास्मि भीतो महाबाहो सहायार्थश्च नास्ति मे ।
यथाकामं यथायोगं गच्छ वात्रैव तिष्ठ वा

nāsmi bhīto mahābāho sahāyārthaśca nāsti me |
yathākāmaṃ yathāyogaṃ gaccha vātraiva tiṣṭha vā

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विजयस्य च धीमतः ।
विनिवर्त्य ततो रुक्मी सेनां सागरसंनिभाम् ।
दुर्योधनमुपागच्छत्तथैव भरतर्षभ

tacchrutvā vacanaṃ tasya vijayasya ca dhīmataḥ |
vinivartya tato rukmī senāṃ sāgarasaṃnibhām |
duryodhanamupāgacchattathaiva bharatarṣabha

तथैव चाभिगम्यैनमुवाच वसुधाधिपः ।
प्रत्याख्यातश्च तेनापि स तदा शूरमानिना

tathaiva cābhigamyainamuvāca vasudhādhipaḥ |
pratyākhyātaśca tenāpi sa tadā śūramāninā

द्वावेव तु महाराज तस्माद्युद्धादपेयतुः ।
रौहिणेयश्च वार्ष्णेयो रुक्मी च वसुधाधिप

dvāveva tu mahārāja tasmādyuddhādapeyatuḥ |
rauhiṇeyaśca vārṣṇeyo rukmī ca vasudhādhipa

गते रामे तीर्थयात्रां भीष्मकस्य सुते तथा ।
उपाविशन्पाण्डवेया मन्त्राय पुनरेव च

gate rāme tīrthayātrāṃ bhīṣmakasya sute tathā |
upāviśanpāṇḍaveyā mantrāya punareva ca

समितिर्धर्मराजस्य सा पार्थिवसमाकुला ।
शुशुभे तारकैश्चित्रा द्यौश्चन्द्रेणेव भारत

samitirdharmarājasya sā pārthivasamākulā |
śuśubhe tārakaiścitrā dyauścandreṇeva bhārata