अध्याय 149: धृतराष्ट्र वंश में राज्य-क्रम का स्मरण कराते हैं

एवमुक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
दुर्योधनमुवाचेदं राजमध्ये जनाधिप

evamukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
duryodhanamuvācedaṃ rājamadhye janādhipa

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक ।
तथा तत्कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम्

duryodhana nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi putraka |
tathā tatkuru bhadraṃ te yadyasti pitṛgauravam

सोमः प्रजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनः ।
सोमाद्बभूव षष्ठोऽयं ययातिर्नहुषात्मजः

somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ |
somādbabhūva ṣaṣṭho'yaṃ yayātirnahuṣātmajaḥ

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च राजर्षिसत्तमाः ।
तेषां यदुर्महातेजा ज्येष्ठः समभवत्प्रभुः

tasya putrā babhūvurhi pañca rājarṣisattamāḥ |
teṣāṃ yadurmahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavatprabhuḥ

पूरुर्यवीयांश्च ततो योऽस्माकं वंशवर्धनः ।
शर्मिष्ठया संप्रसूतो दुहित्रा वृषपर्वणः

pūruryavīyāṃśca tato yo'smākaṃ vaṃśavardhanaḥ |
śarmiṣṭhayā saṃprasūto duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतोऽभवत् ।
दौहित्रस्तात शुक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः

yaduśca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto'bhavat |
dauhitrastāta śukrasya kāvyasyāmitatejasaḥ

यादवानां कुलकरो बलवान्वीर्यसंमतः ।
अवमेने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः

yādavānāṃ kulakaro balavānvīryasaṃmataḥ |
avamene sa tu kṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ

न चातिष्ठत्पितुः शस्त्रि बलदर्पविमोहितः ।
अवमेने च पितरं भ्रातॄंश्चाप्यपराजितः

na cātiṣṭhatpituḥ śastri baladarpavimohitaḥ |
avamene ca pitaraṃ bhrātṝṃścāpyaparājitaḥ

पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुदेवाभवद्बली ।
वशे कृत्वा स नृपतीन्न्यवसन्नागसाह्वये

pṛthivyāṃ caturantāyāṃ yadudevābhavadbalī |
vaśe kṛtvā sa nṛpatīnnyavasannāgasāhvaye

तं पिता परमक्रुद्धो ययातिर्नहुषात्मजः ।
शशाप पुत्रं गान्धारे राज्याच्चापि व्यरोपयत्

taṃ pitā paramakruddho yayātirnahuṣātmajaḥ |
śaśāpa putraṃ gāndhāre rājyāccāpi vyaropayat

ये चैनमन्ववर्तन्त भ्रातरो बलदर्पिताः ।
शशाप तानपि क्रुद्धो ययातिस्तनयानथ

ye cainamanvavartanta bhrātaro baladarpitāḥ |
śaśāpa tānapi kruddho yayātistanayānatha

यवीयांसं ततः पुरुं पुत्रं स्ववशवर्तिनम् ।
राज्ये निवेशयामास विधेयं नृपसत्तमः

yavīyāṃsaṃ tataḥ puruṃ putraṃ svavaśavartinam |
rājye niveśayāmāsa vidheyaṃ nṛpasattamaḥ

एवं ज्येष्ठोऽप्यथोत्सिक्तो न राज्यमभिजायते ।
यवीयांसोपि जायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया

evaṃ jyeṣṭho'pyathotsikto na rājyamabhijāyate |
yavīyāṃsopi jāyante rājyaṃ vṛddhopasevayā

तथैव सर्वधर्मज्ञः पितुर्मम पितामहः ।
प्रतीपः पृथिवीपालस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

tathaiva sarvadharmajñaḥ piturmama pitāmahaḥ |
pratīpaḥ pṛthivīpālastriṣu lokeṣu viśrutaḥ

तस्य पार्थिवसिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतः ।
त्रयः प्रजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः

tasya pārthivasiṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥ |
trayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ

देवापिरभवच्छ्रेष्ठो बाह्लीकस्तदनन्तरम् ।
तृतीयः शन्तनुस्तात धृतिमान्मे पितामहः

devāpirabhavacchreṣṭho bāhlīkastadanantaram |
tṛtīyaḥ śantanustāta dhṛtimānme pitāmahaḥ

देवापिस्तु महातेजास्त्वग्दोषी राजसत्तमः ।
धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः

devāpistu mahātejāstvagdoṣī rājasattamaḥ |
dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ

पौरजानपदानां च संमतः साधुसत्कृतः ।
सर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर्हृदयङ्गमः

paurajānapadānāṃ ca saṃmataḥ sādhusatkṛtaḥ |
sarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpirhṛdayaṅgamaḥ

वदान्यः सत्यसन्धश्च सर्वभूतहिते रतः ।
वर्तमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च

vadānyaḥ satyasandhaśca sarvabhūtahite rataḥ |
vartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

बाह्लीकस्य प्रियो भ्राता शन्तनोश्च महात्मनः ।
सौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम्

bāhlīkasya priyo bhrātā śantanośca mahātmanaḥ |
saubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanām

अथ कालस्य पर्याये वृद्धो नृपतिसत्तमः ।
संभारानभिषेकार्थं कारयामास शास्त्रतः

atha kālasya paryāye vṛddho nṛpatisattamaḥ |
saṃbhārānabhiṣekārthaṃ kārayāmāsa śāstrataḥ

कारयामास सर्वाणि मङ्गलार्थानि वै विभुः ।
तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह

kārayāmāsa sarvāṇi maṅgalārthāni vai vibhuḥ |
taṃ brāhmaṇāśca vṛddhāśca paurajānapadaiḥ saha

सर्वे निवारयामासुर्देवापेरभिषेचनम् ।
स तच्छ्रुत्वा तु नृपतिरभिषेकनिवारणम् ।
अश्रुकण्ठोऽभवद्राजा पर्यशोचत चात्मजम्

sarve nivārayāmāsurdevāperabhiṣecanam |
sa tacchrutvā tu nṛpatirabhiṣekanivāraṇam |
aśrukaṇṭho'bhavadrājā paryaśocata cātmajam

एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च सोऽभवत् ।
प्रियः प्रजानामपि संस्त्वग्दोषेण प्रदूषितः

evaṃ vadānyo dharmajñaḥ satyasandhaśca so'bhavat |
priyaḥ prajānāmapi saṃstvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ

हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः ।
इति कृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यषेधन्द्विजर्षभाः

hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥ |
iti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ pratyaṣedhandvijarṣabhāḥ

ततः प्रव्यथिताङ्गोऽसौ पुत्रशोकसमन्वितः ।
ममार तं मृतं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम्

tataḥ pravyathitāṅgo'sau putraśokasamanvitaḥ |
mamāra taṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā devāpiḥ saṃśrito vanam

बाह्लीको मातुलकुलं त्यक्त्वा राज्यं समाश्रितः ।
पितृभ्रातॄन्परित्यज्य प्राप्तवान्परमर्धिमत्

bāhlīko mātulakulaṃ tyaktvā rājyaṃ samāśritaḥ |
pitṛbhrātṝnparityajya prāptavānparamardhimat

बाह्लीकेन त्वनुज्ञातः शन्तनुर्लोकविश्रुतः ।
पितर्युपरते राजन्राजा राज्यमकारयत्

bāhlīkena tvanujñātaḥ śantanurlokaviśrutaḥ |
pitaryuparate rājanrājā rājyamakārayat

तथैवाहं मतिमता परिचिन्त्येह पाण्डुना ।
ज्येष्ठः प्रभ्रंशितो राज्याद्धीनाङ्ग इति भारत

tathaivāhaṃ matimatā paricintyeha pāṇḍunā |
jyeṣṭhaḥ prabhraṃśito rājyāddhīnāṅga iti bhārata

पाण्डुस्तु राज्यं संप्राप्तः कनीयानपि सन्नृपः ।
विनाशे तस्य पुत्राणामिदं राज्यमरिन्दम

pāṇḍustu rājyaṃ saṃprāptaḥ kanīyānapi sannṛpaḥ |
vināśe tasya putrāṇāmidaṃ rājyamarindama

मय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यमिच्छसि ।
अराजपुत्रो ह्यस्वामी परस्वं हर्तुमिच्छसि

mayyabhāgini rājyāya kathaṃ tvaṃ rājyamicchasi |
arājaputro hyasvāmī parasvaṃ hartumicchasi

युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा
न्यायागतं राज्यमिदं च तस्य ।
स कौरवस्यास्य कुलस्य भर्ता
प्रशासिता चैव महानुभावः

yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā
nyāyāgataṃ rājyamidaṃ ca tasya |
sa kauravasyāsya kulasya bhartā
praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ

स सत्यसन्धः स तथाऽप्रमत्तः
शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य साधुः ।
प्रियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी
जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता

sa satyasandhaḥ sa tathā'pramattaḥ
śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥ |
priyaḥ prajānāṃ suhṛdānukampī
jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā

क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च
सत्यव्रतत्वं श्रुतमप्रमादः ।
भूतानुकम्पा ह्यनुशासनं च
युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः

kṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca
satyavratatvaṃ śrutamapramādaḥ |
bhūtānukampā hyanuśāsanaṃ ca
yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ

अराजपुत्रस्त्वमनार्यवृत्तो
लुब्धः सदा बन्धुषु पापबुद्धिः ।
क्रमागतं राज्यमिदं परेषां
हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीत

arājaputrastvamanāryavṛtto
lubdhaḥ sadā bandhuṣu pāpabuddhiḥ |
kramāgataṃ rājyamidaṃ pareṣāṃ
hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinīta

प्रयच्छ राज्यार्धमपेतमोहः
सवाहनं त्व सपरिच्छदं च ।
ततोऽवशेषं तव जीवितस्य
सहानुजस्यैव भवेन्नरेन्द्र

prayaccha rājyārdhamapetamohaḥ
savāhanaṃ tva saparicchadaṃ ca |
tato'vaśeṣaṃ tava jīvitasya
sahānujasyaiva bhavennarendra