अध्याय 147: श्रीकृष्ण पाण्डवों को भीष्म के वचन सुनाते हैं

आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिन्दमः ।
पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वमुक्तवान्

āgamya hāstinapurādupaplāvyamarindamaḥ |
pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvamuktavān

संभाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः ।
स्वमेव भवनं शौरिर्विश्रमार्थं जगाम ह

saṃbhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥ |
svameva bhavanaṃ śaurirviśramārthaṃ jagāma ha

विसृज्य सर्वान्नृपतीन्विराटप्रमुखांस्तदा ।
पाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानावस्तंगते सति

visṛjya sarvānnṛpatīnvirāṭapramukhāṃstadā |
pāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāvastaṃgate sati

सन्ध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानसाः ।
आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर्मन्त्रममन्त्रयन्

sandhyāmupāsya dhyāyantastameva gatamānasāḥ |
ānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punarmantramamantrayan

त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः ।
किमुक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुमर्हसि

tvayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ |
kimuktaḥ puṇḍarīkākṣa tannaḥ śaṃsitumarhasi

मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः ।
तथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः ।

mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ |
tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ cokto na ca gṛhṇāti durmatiḥ |

तस्मिन्नुत्पथमापन्ने कुरुवृद्धः पितामहः ।
किमुक्तवान्हृषीकेश दुर्योधनममर्षणम्

tasminnutpathamāpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |
kimuktavānhṛṣīkeśa duryodhanamamarṣaṇam

आचार्यो वा महाभाग भारद्वाजः किमब्रवीत् ।
पितरौ धृतराष्ट्रस्तं गान्धारी वा किमब्रवीत्

ācāryo vā mahābhāga bhāradvājaḥ kimabravīt |
pitarau dhṛtarāṣṭrastaṃ gāndhārī vā kimabravīt

पिता यवीयानस्माकं क्षत्ता धर्मविदां वरः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः किमाह धृतराष्ट्रजम्

pitā yavīyānasmākaṃ kṣattā dharmavidāṃ varaḥ |
putraśokābhisantaptaḥ kimāha dhṛtarāṣṭrajam

किंच सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते ।
उक्तवन्तो यथातत्त्वं तद्ब्रूहि त्वं जनार्दन

kiṃca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsate |
uktavanto yathātattvaṃ tadbrūhi tvaṃ janārdana

उक्तवान्हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः ।
धार्तराष्ट्रस्य तेषां हि वचनं कुरुसंसदि

uktavānhi bhavānsarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayoḥ |
dhārtarāṣṭrasya teṣāṃ hi vacanaṃ kurusaṃsadi

कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः ।
अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशव

kāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ |
apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tanna tiṣṭhati keśava

तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो ।
यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु ।
भवान्हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान्गुरुः

teṣāṃ vākyāni govinda śrotumicchāmyahaṃ vibho |
yathā ca nābhipadyeta kālastāta tathā kuru |
bhavānhi no gatiḥ kṛṣṇa bhavānnātho bhavānguruḥ

श्रृणु राजन्यथा वाक्यमुक्तो राजा सुयोधनः ।
मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे

śrṛṇu rājanyathā vākyamukto rājā suyodhanaḥ |
madhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tannibodha me

मया विश्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः ।
अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्

mayā viśrāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥ |
atha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt

दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद्ब्रवीमि ते ।
तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु

duryodhana nibodhedaṃ kulārthe yadbravīmi te |
tacchrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṃ kuru

मम तात पिता राजञ्शन्तनुर्लोकविश्रुतः ।
तस्याहमेक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः

mama tāta pitā rājañśantanurlokaviśrutaḥ |
tasyāhameka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात्कथं सुतः ।
एकपुत्रमपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः

tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syātkathaṃ sutaḥ |
ekaputramaputraṃ vai pravadanti manīṣiṇaḥ

न चोच्छेदं कुलं यायाद्विस्तीर्येच्च कथं यशः ।
तस्याहमीप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरमावहम्

na cocchedaṃ kulaṃ yāyādvistīryecca kathaṃ yaśaḥ |
tasyāhamīpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātaramāvaham

प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुरर्थे कुलस्य च ।
अराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तव ।
प्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञामनुपालयन्

pratijñāṃ duṣkarāṃ kṛtvā piturarthe kulasya ca |
arājā cordhvaretāśca yathā suviditaṃ tava |
pratīto nivasāmyeṣa pratijñāmanupālayan

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान्कुरुकुलोद्वहः ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिव

tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrīmānkurukulodvahaḥ |
vicitravīryo dharmātmā kanīyānmama pārthiva

स्वर्यातेऽहं पितरि तं स्वराज्ये सन्न्यवेशयम् ।
विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः

svaryāte'haṃ pitari taṃ svarājye sannyaveśayam |
vicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyo bhūtvā hyadhaścaraḥ

तस्याहं सदृशान्दारान्राजेन्द्र समुपाहरम् ।
जित्वा पार्थिवसङ्घातमपि ते बहुशः श्रुतम्

tasyāhaṃ sadṛśāndārānrājendra samupāharam |
jitvā pārthivasaṅghātamapi te bahuśaḥ śrutam

ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धमुपागमम् ।
स हि रामभयादेभिर्नागरैर्विप्रवासितः

tato rāmeṇa samare dvandvayuddhamupāgamam |
sa hi rāmabhayādebhirnāgarairvipravāsitaḥ

दारेष्वप्यतिसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत ।
यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः ।
तदाभ्यधावन्मामेव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः

dāreṣvapyatisaktaśca yakṣmāṇaṃ samapadyata |
yadā tvarājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ |
tadābhyadhāvanmāmeva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ

उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः ।
ईतीः प्रणुद भद्रं शन्तनोः कुलवर्धन

upakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ |
ītīḥ praṇuda bhadraṃ śantanoḥ kulavardhana

पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर्भृशदारुणैः ।
अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुमर्हसि

pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhirbhṛśadāruṇaiḥ |
alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātumarhasi

व्याधीन्प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालय ।
त्वयि जिवती मा राष्ट्रं विनाशमुपगच्छतु

vyādhīnpraṇudya vīra tvaṃ prajā dharmeṇa pālaya |
tvayi jivatī mā rāṣṭraṃ vināśamupagacchatu

प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः ।
प्रतिज्ञां रक्षमाणस्य तद्वृत्तं स्मरतस्तथा ।
ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा

prajānāṃ krośatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥ |
pratijñāṃ rakṣamāṇasya tadvṛttaṃ smaratastathā |
tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā

भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
मामूचुर्भृशसंतप्ता भव राजेति सन्ततम्

bhṛtyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ |
māmūcurbhṛśasaṃtaptā bhava rājeti santatam

प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यति ।
स त्वमस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते

pratīparakṣitaṃ rāṣṭraṃ tvāṃ prāpya vinaśiṣyati |
sa tvamasmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate

इत्युक्तः प्राञ्जलिर्भूत्वा दुःखितो भृशमातुरः ।
तेभ्यो न्यवेदयं तत्र प्रतिज्ञां पितृगोरवात्

ityuktaḥ prāñjalirbhūtvā duḥkhito bhṛśamāturaḥ |
tebhyo nyavedayaṃ tatra pratijñāṃ pitṛgoravāt

ऊर्ध्वरेता ह्यराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः ।
विशेषतस्त्वदर्थं च धुरि मा मां नियोजय

ūrdhvaretā hyarājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ |
viśeṣatastvadarthaṃ ca dhuri mā māṃ niyojaya

ततोऽहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मातरं संप्रसादयम् ।
नाम्ब शन्तनुना जातः कौरवं वंशमुद्वहन्

tato'haṃ prāñjalirbhūtvā mātaraṃ saṃprasādayam |
nāmba śantanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśamudvahan

प्रतिज्ञां वितथां कुर्यामिति राजन्पुनः पुनः ।
विशेषतस्त्वदर्थं च प्रतिज्ञां कृतवानहम्

pratijñāṃ vitathāṃ kuryāmiti rājanpunaḥ punaḥ |
viśeṣatastvadarthaṃ ca pratijñāṃ kṛtavānaham

अहं प्रेष्यश्च दासश्च तवाद्य सुतवत्सले ।
एवं तामनुनीयाहं मातरं जनसन्निधौ

ahaṃ preṣyaśca dāsaśca tavādya sutavatsale |
evaṃ tāmanunīyāhaṃ mātaraṃ janasannidhau

अयाचं भ्रतृदारेषु तदा व्यासं महामुनिम् ।
सह मात्रा महाराज प्रसाद्य तमृषिं महामुनिम् ।

ayācaṃ bhratṛdāreṣu tadā vyāsaṃ mahāmunim |
saha mātrā mahārāja prasādya tamṛṣiṃ mahāmunim |

अपत्यार्थं महाराज प्रसादं कृतवांश्च सः ।
त्रीन्स पुत्रानजनयत्तदा भरतसत्तम

apatyārthaṃ mahārāja prasādaṃ kṛtavāṃśca saḥ |
trīnsa putrānajanayattadā bharatasattama

अन्धः करणहीनत्वान्न वै राजा पिता तव ।
राजा तु पाण्डुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः

andhaḥ karaṇahīnatvānna vai rājā pitā tava |
rājā tu pāṇḍurabhavanmahātmā lokaviśrutaḥ

स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर्दायाद्यहारिणः ।
मा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं प्रदीयताम्

sa rājā tasya te putrāḥ piturdāyādyahāriṇaḥ |
mā tāta kalahaṃ kārṣī rājyasyārdhaṃ pradīyatām

मयि जीवति राज्यं कः संप्रशासेत्पुमानिह ।
मावमंस्या वचो मह्यं शममिच्छामि वः सदा

mayi jīvati rājyaṃ kaḥ saṃpraśāsetpumāniha |
māvamaṃsyā vaco mahyaṃ śamamicchāmi vaḥ sadā

न विशेषोऽस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च षार्थिव ।
मतमेतत्पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च

na viśeṣo'sti me putra tvayi teṣu ca ṣārthiva |
matametatpitustubhyaṃ gāndhāryā vidurasya ca

श्रोतव्यं खलु वृद्धानां नाभिशङ्कीर्वचो मम ।
नाशयिष्यसि मा सर्वमात्मानं पृथिवीं तथा

śrotavyaṃ khalu vṛddhānāṃ nābhiśaṅkīrvaco mama |
nāśayiṣyasi mā sarvamātmānaṃ pṛthivīṃ tathā