अध्याय 20: उत्तरा का अभिमन्यु के लिए विलाप

अध्यर्धगुणमाहुर्यं बले शौर्ये च केशव ।
पित्रा त्वया च दाशार्ह दृप्तं सिंहमिवोत्कटम्

adhyardhaguṇamāhuryaṃ bale śaurye ca keśava |
pitrā tvayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃhamivotkaṭam

यो बिभेद चमूमेको मम पुत्रस्य दुर्भिदाम् ।
स भूत्वा मृत्युरन्येषां स्वयं मृत्युवशं गतः

yo bibheda camūmeko mama putrasya durbhidām |
sa bhūtvā mṛtyuranyeṣāṃ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ

तस्योपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेरमिततेजसः ।
अभिमन्योर्हतस्यापि प्रभा नैवोपशाम्यति

tasyopalakṣaye kṛṣṇa kārṣṇeramitatejasaḥ |
abhimanyorhatasyāpi prabhā naivopaśāmyati

एषा विराटदुहिता स्नुषा गाण्डीवधन्वनः ।
हतं बाला पतिं वीरं दृष्ट्वा शोचत्यनिन्दिता

eṣā virāṭaduhitā snuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ |
hataṃ bālā patiṃ vīraṃ dṛṣṭvā śocatyaninditā

तमेषा हि समागम्य भार्या भर्तारमन्तिके ।
विराटदुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति

tameṣā hi samāgamya bhāryā bhartāramantike |
virāṭaduhitā kṛṣṇa pāṇinā parimārjati

तस्य वक्त्रमुपाघ्राय सौभद्रस्य मनस्विनी ।
विबुद्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरोधरम्

tasya vaktramupāghrāya saubhadrasya manasvinī |
vibuddhakamalākāraṃ kambuvṛttaśirodharam

कामरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी ।
लज्जमाना पुरा चैनं माध्वीकमदमूर्च्छिता

kāmarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī |
lajjamānā purā cainaṃ mādhvīkamadamūrcchitā

तस्य क्षतजसन्दिग्धं जातरूपपरिष्कृतम् ।
विमुच्य कवचं कृष्ण शीरमभिवीक्षते

tasya kṣatajasandigdhaṃ jātarūpapariṣkṛtam |
vimucya kavacaṃ kṛṣṇa śīramabhivīkṣate

अवेक्षमाणा तं बाला कुष्ण त्वामभिभाषते ।
अयं ते पुण्डरीकाक्ष कसदृशाक्षो निपातितः

avekṣamāṇā taṃ bālā kuṣṇa tvāmabhibhāṣate |
ayaṃ te puṇḍarīkākṣa kasadṛśākṣo nipātitaḥ

बले वीर्ये च सदृशस्तेजसा चैव तेऽनघ ।
रूपेण च तथाऽत्यर्थं शेते भुवि निपातितः

bale vīrye ca sadṛśastejasā caiva te'nagha |
rūpeṇa ca tathā'tyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ

अत्यन्तं सुकुमारस्य राङ्कवाजिनशायिनः ।
कच्चिदद्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते

atyantaṃ sukumārasya rāṅkavājinaśāyinaḥ |
kaccidadya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate

मातङ्गभुजवर्ष्णाणौ ज्याक्षेपकठिनत्वचौ ।
काञ्चनाङ्गदिनौ शेते निक्षिप्य विपुलौ भुजौ ।
व्यायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः श्रमादिव

mātaṅgabhujavarṣṇāṇau jyākṣepakaṭhinatvacau |
kāñcanāṅgadinau śete nikṣipya vipulau bhujau |
vyāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śramādiva

एवं विलपतीमार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ।
न स्मराम्यपराधं ते किं मां न प्रतिभाषसे

evaṃ vilapatīmārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase |
na smarāmyaparādhaṃ te kiṃ māṃ na pratibhāṣase

ननु मां त्वं पुरा दूरादभिवीक्ष्याभिभाषसे ।
न स्मराम्यपराधं मे किं मां न प्रतिभाषसे

nanu māṃ tvaṃ purā dūrādabhivīkṣyābhibhāṣase |
na smarāmyaparādhaṃ me kiṃ māṃ na pratibhāṣase

आर्यामार्य सुभद्रां तवमिमां श्च त्रिदशोपमान् ।
पितॄन्मां चैव दुःखार्तां विहाय क्व गमिष्यसि

āryāmārya subhadrāṃ tavamimāṃ śca tridaśopamān |
pitṝnmāṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kva gamiṣyasi

तस्य शोणितदिग्धान्वै केशानुन्नम्य पाणिना ।
उत्सङ्गे वक्तमाधाय जीवन्तमिव पृच्छति

tasya śoṇitadigdhānvai keśānunnamya pāṇinā |
utsaṅge vaktamādhāya jīvantamiva pṛcchati

स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः ।
कथं त्वां रणमध्यस्थं जघ्रुरेते महारथाः

svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ |
kathaṃ tvāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghrurete mahārathāḥ

धिगस्तु क्रूरकर्तॄंस्तान्कृपकर्णजयद्रथान् ।
द्रोणद्रौणायतनी चोभौ यैरहं विधवा कृता

dhigastu krūrakartṝṃstānkṛpakarṇajayadrathān |
droṇadrauṇāyatanī cobhau yairahaṃ vidhavā kṛtā

रथर्षभाणां सर्वेषां कथमासीत्तदा मनः ।
बालं त्वां पिरवार्यैकमनेकेषां च जघ्नताम्

ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ kathamāsīttadā manaḥ |
bālaṃ tvāṃ piravāryaikamanekeṣāṃ ca jaghnatām

कथं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां तु पश्यताम् ।
त्वं वीर निधनं प्राप्तो नाथवान्सन्ननाथवत्

kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ tu paśyatām |
tvaṃ vīra nidhanaṃ prāpto nāthavānsannanāthavat

दृष्ट्वा बहुभिराक्रन्दे निहतं त्वां पिता तव ।
वीरः पुरुषशार्दूलः कथं जीवति पाण्डवः

dṛṣṭvā bahubhirākrande nihataṃ tvāṃ pitā tava |
vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṃ jīvati pāṇḍavaḥ

न राज्यलाभो विपुलः शत्रूणां च पराभवः ।
प्रीतिं धास्यति पार्थानां त्वामृते पुष्करेक्षण

na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṃ ca parābhavaḥ |
prītiṃ dhāsyati pārthānāṃ tvāmṛte puṣkarekṣaṇa

तव शस्त्रजिताँल्लोकान्धर्मेण च दमेन च ।
क्षिप्रमन्वागमिष्यामि तत्र मां प्रतिपालय

tava śastrajitām̐llokāndharmeṇa ca damena ca |
kṣipramanvāgamiṣyāmi tatra māṃ pratipālaya

दुर्मरं पुनरप्राप्ते काले भवति केनचित् ।
यदहं त्वां रणे दृष्ट्वा हतं जीवामि दुर्भगा

durmaraṃ punaraprāpte kāle bhavati kenacit |
yadahaṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā

कामिदानीं नरव्याघ्र श्लक्ष्णया स्मितया गिरा ।
पितृलोके समेत्यान्यां मामिवामन्त्रयिष्यसि

kāmidānīṃ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā |
pitṛloke sametyānyāṃ māmivāmantrayiṣyasi

नूनमप्सरसां स्वर्गे मनांसि प्रमथिष्यसि ।
परमेण च रूपेण गिरा च स्मितपूर्वया

nūnamapsarasāṃ svarge manāṃsi pramathiṣyasi |
parameṇa ca rūpeṇa girā ca smitapūrvayā

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानप्सरोभिः समेयिवान् ।
सौभद्र विहन्काले स्मरेथाः सुकृतानि मे

prāpya puṇyakṛtām̐llokānapsarobhiḥ sameyivān |
saubhadra vihankāle smarethāḥ sukṛtāni me

एतावानिह संवासो विहितस्ते मया सह ।
षण्मासान्सप्तमे मासि त्वं वीर निधनं गतः

etāvāniha saṃvāso vihitaste mayā saha |
ṣaṇmāsānsaptame māsi tvaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ

इत्युक्तवचनामेनामपकर्षन्ति दुःखिताम् ।
उत्तरां मोघसङ्कल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः

ityuktavacanāmenāmapakarṣanti duḥkhitām |
uttarāṃ moghasaṅkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ

उत्तरामपकृष्यैनामार्तामार्ततराः स्वयम् ।
विराटं निहतं दृष्ट्वा क्रोशन्ति विलपन्ति च

uttarāmapakṛṣyaināmārtāmārtatarāḥ svayam |
virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā krośanti vilapanti ca

द्रोणास्त्रशरसङ्कृत्तं शयानं रुधिरोक्षितम् ।
विराटं वितुदन्त्येते गृध्रगोमायुवायसाः

droṇāstraśarasaṅkṛttaṃ śayānaṃ rudhirokṣitam |
virāṭaṃ vitudantyete gṛdhragomāyuvāyasāḥ

वितुद्यमानं विहगैर्विराटमसितेक्षणाः ।
न शक्नुवन्ति विहगान्निवारयितुमातुराः

vitudyamānaṃ vihagairvirāṭamasitekṣaṇāḥ |
na śaknuvanti vihagānnivārayitumāturāḥ

आसामातपतप्तानामायासेन च योषिताम् ।
श्रमेण च विवर्णानां वक्त्राणां विप्लुतं वपुः

āsāmātapataptānāmāyāsena ca yoṣitām |
śrameṇa ca vivarṇānāṃ vaktrāṇāṃ viplutaṃ vapuḥ

उत्तरं चाभिमन्युं च काम्भोजं च सुदक्षिणम् ।
कार्ष्णिनाऽभिहतं पश्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् ।

uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam |
kārṣṇinā'bhihataṃ paśya lakṣmaṇaṃ priyadarśanam |

आयोधनशिरोमध्ये शयानं पश्य माधव

āyodhanaśiromadhye śayānaṃ paśya mādhava